Digitized by the Internet Archive
in 2011 with funding from
Duke University Libraries
http://www.archive.org/details/addanielishofmanOObz
AD DANIELIS
H O F M A N N I
demonftrationes ad
oculum,
THEOTfOR/ 'BEZ^E
Qmfpicillum.
G E N E V JE,
JPfD EPSTATHIVM VIGNON,
M. D. LXXXVl.
, ^^ I
>/////{'/>///.)
C H R I STl A N 0 L ECTO RL
gratiam & pacem a Deo Patre &
Dominonostrolefu Chrifto.
j^f^ Hr. i s T I A N E Lectorquifquises.Haie
te rogat perDei nomeTheodorusBeza, ne
fophifta quide,nedii Epicure9,vt ab aduer
'ano fuopnerer verirue&intolerabilico-
fidcntia infimulatur,fed, per Dei gratia ,$r
ventatts & pietaris amans,& pacis F.cdefi-
arum.quod Deus nouit,ftu iiofus. Pnmu vt tibi pcrfuadeas,
ipfum pcrinuitum & nihil tale cogitantem , initio fuifle ad
hocccrtamen fummavi pertractum, adquodnunc animp
prorfus reludante reuerci cogitur : non quo J optimai Cau-
\x diffidat,autqu6daduerDtijmfirmiscertelaccrtis fuccum
bcre vereatur, fed quod nullum finem iftarum fcriptitano-
num futurum videat : cx quibus hodie tam multi nome po-
tius,quam veritatem quenint : & tantum ab(it vt fic agcndo
controuerfia: in noftris Ecdcfiis exorte, extinguantur , vt
contra priuatis iniurijs ac odiis rriagis ac rnagis inflamentur.
DeindeiHud quoquceodem ftudio.petic Beza.vt quicquid
altcrius multiplicis faftionis homines &fcriptis & expulpito
dcbachcntur,memincris,ncque de Optimi Maximi Dci ®m
nipetcntia , neque de fcedens illius fiue Tcftamenti scterni
veritatc & auctoritate quicquam a nobjs ambigi.Quis cnim
velin fpecicm Chriftianus his derebi-s licem moueatrSed
de his inter nos & illos controucrti. Primu an *r&v*r* vel-
le poflit Deus , fiuc a feipfo & ab iis qux-fe velle vcrbo fuo
immoto fit teftatus (iiffidere: qtiod nos quide negamus :de-
inde que, fit jllius foederis ab ipfi? cacre, Ccene. Dorrrini infti-
tutionisvera & ortodoxa exphcatiodifceptari^miniirie.cet
teex infana:carnisfenfu(quod praner veritatenobisebiici-
tur)fed ex capituChriftians; fi !ci anaIogia,&ca*ci orufcrip-
ture, locorum accurara coUatioie , puro deniquc Dei ver-
bo depromenda. Prazterea illud quoqu^Chriftianeleclor,
tibi afrirmat Beza.non de facramentorii origine vel mareria
duplici:noa de forma: nondc vcrirare'; non denique cc !pia
*• ri.
E P I S T O L A.
cu ip/omctChrifto vera & reali c6munione)interillos5c' not.
<bfceptan:fcd hexdemii indifputationevocarian facraroen-
thsiignorum&reiu frcranKntalitcr iignificatarum coniun
tfbo cx Chnftiordinationcid poftules vt cumlignisrc ipfa
fuaque fubftanua iimul cocxiftat in terris res ccdcftis, id cft
ipiamct Chrifticaro:quod nos vtcum ChriiUanaefiJeinor-
ma i^LraTcv & myftica: noftrae cum Chrifto c omparationi
cxdiametrorepugnansinficiamur:an vcrb inco vnolita fit
vt ta vcrc- mentis fidei fpiritualitcr ad vfum fpiritualcm , id
cft ad miftkam cum Chnfto coniunctionem & vitam a?ter-
na mdc hauriendam , res cceleftis tuni in verbo fimplici tii
in facrametis pra?bcatur:quam vere & corporali modocor-
porea figna in facramentis rorpoi!busnoftrispra2bentur5&:
corporis organis fumutur. Hasc , mqua , illa infelix contro-
uertia eft, c]ul quu res ipfa oftendat,nulla re magis quam hu-
iufmodipriuatis fcriptis &clamotibus exaccrbari,obftetor
te,quifquis es, vt quam chara cft tibi Chrifti gloria & Eccle-
£k noftris teporibus renafcentis falus , vt fi quidapud Chri-
ttianos Principes & ciuitatu Euangelii rcformatione ample-
xarum magiftratus au&oritate valcs aut cofilio , coneris ab
illis iinpetrare.in primis vt tumultuofos Spiritus tum infcho
lis,tu inecclefiarupulpitis anctoritate fua cohibeat:deinde
li fieri potclt , illis oftedas quam non perutilis modcfed etia
prorfus fic nccefTarius vere do&oru & dodtrinc. pietatisama
tium,ac moderati ingenij vtrinque tuocatoru hominu con»
ucntus,in quo,adhibita ipforu Pnncipu ac magiftatuu au-
&orit3te,(icut in EcclefTa pura & Ortodoxa femper factita-
td elt,omnes i(tx cotroueriiac, ex puro puto Dei verbo,1egi-
t»ma prc.cute cx reorfi fcriptis & verbis cognitione,finc vJlo
cuiufqui prcjudicio,Deo fauentc dcci dantur.Ego quide\qui
roe tanqua fcopu a ra multis peti video,nec xtate nec aliud
quiccjua caufatus.fi mc fuperftite effe Deus voluerit,ne nunc
quide fiftere me apud illosChriftianos Principes,aut ciuitatii
jnagil:ratus.-equisconditionibusdeirecto,& fn lcgitimo dc
<quo dixi c6uentu,omnium quae fcripii ratione redclerc para-
tus.nunqua c omitta vt mcrirb poffim videri fcicns prudes in
Ecclcfise pacem peccalFc, vcl pacem publicam remoratus.
G'encu«e,NoriiS Augufti,anno vltima: Dei pacientianc8<£.
T HEODORVS ^BEZA
Ecchfu Geneuenjis Mwisitr.
A D DANIELiS
hofManni demonstra-
tiones ad oculum*
f ti E 0 D O R 1 B E Z <y£
tonjfficilluini
'^Vam Apologiam Hofmari-
\JfjJjg ne,a librariis noftris fruftra au
^^tumnalibus rtundinis Franc-
_ Jljpj fartenfibusqugfitam , vernis
demurh fuperioribus emptarri,rionnifiex-
tremo menfe M aio accepi, legi , non pro-
baui:quod mihi peffimam caufam inea
tueri rriagis etiam atque etiam videaris:
&,pauci$ excepcis locis,illam arbitrer,fiue
quod meushic fit ftupor , fiue quod tu po~
tiusfallaris,ne refutatione qnidemapud
Theologoseruditos indigere. Refponde-
bo tamen,parcim quod mevidea , nili tuis
ad oculu demonftratioiiib0 refpodero,abs
te haberi conuiftu : tantu abeft vt filentifi
tacenti profic : partim ne tuis illis M°p^z
2 Th e o d o r i Bez^
fiuxeioiQ mepercuflum putes , quibus per-
terrefieri me pofle exiftimafti. Confiden-
ter id quidem nimium. Narn, in eam qui-
dem dodrinam quam proficeor, non infi-
cior quin tibi inquircre licucrit:me;E vero
confcientia: ccquis te infpe&orem nedum
iudicem •conitituit ? Ncque fane mihi vn-
quam pcrfuafcris dcfcrti vcrbiDei,impie-
tatis, blafphcmix,conculcati fccderis Do-
mini,vt vos ©^Tpa^^wconfueuiftis,
reumteneri, veliophiftices coargui , qui
propter veri corporisChrifti Organici per
petuam veritatem, & plurima,tum pror-
jfus a AJtkwS , tumChriftiana? fidcicapiti-
bus necetfario rcpugnantia, dogma ve-
ftrum de reali ipfius carnis Chrifti , fimul
&C in terris & in ccelis prxfcntia , &: orali
ciufdem perceptione auerfatus , doceac
inftitutionis Coenx Domini vcrba, non
fimpliciter KpTopmiv intelligcnda , fedex
analogia fidei explicari oporterc: & hunc
efle non dentis fed mcntis cibum,fola fide
fpiritualiter percipiendurn tueatur.
Carterumquoniam intua prxfatione,
inquanequeviuis neque mortuis peper-
cifti , refricanda tibi exiftimafti plunma
milliesrefutata,agecuiufmodi fintillaco-
fideremus.Z0/#g/i/*/, finquis, pag.3. )/>//#<?
difccflu
CONSPICILIVM. $
Hifcefa i a proprietate verborum chrisli pr* -
tenditmeras Capernaiticas & carnales cogi-
tationes. Ego n o n ipfu m 2 u in g li u m , n u n c
in Domino fodiciter quiefcencem,&: olim
excellens Dei in Euangelio noftra memo-
riainftaurandoinftrumentum.* fed verita-
tem, cuiusillefidusfuitprseco, tuendain
hicfufcepi. Saheigicuritaeft vt tudicis,
heq -, id re&e ab eo fa&um effe inficiari po-
tes.Sed cur crafTas iftas cogitatiohes,qua:~
ham fint non explicas ? An , quodfintillas
ipCx quasdefehdi$?Realis nimirum ipfius
Chrifticumpane, &fanguinis cumvino
coexiitentia , & corporalis eorunderri eius
ac pocus i digne & indigne accedentibus
communis ? qua? quurri pro verisavo-
bis affirmentur , ego quidem videre non
poffum quinam a vobisChriftus qui^fit ve
rus Deus & homo infeparabi!iter,non fta-
tuatur , diferte&expreiTeDeusinpana-
tus & efculentus, nec qua ratione poffitis
meram illam aupiu>$a)4ttv excufare. Quod
enimexcipereconfueuiftis: Lutherumhas
cogitdtionestotopecforefmffe auerfatumi nec
propterea tamen verba [brtfti deferuiffe (tibi
enimdeferere Chrifti verba dicicur,quif-
quis illa 70 Topwm non incerpretacur)pror-
fusnihilaiiudeiV, qua negado quidpiam
a, ij-
4 TheodoriPezje
affirmare, 5£affirmando ncgare, qmtrh
Capernaitice corpus humanum,(eu parci-
culatim,feu folidum, feu vifibiliter,lcuin-
uifibiliter ore manducare, &fanguinem
humanum ore bibere,&:vcrba illaDomini
^tT^TUjo^vincerpretaii, nomagisincerfe
diifideanc,quam quae neceirario coherenr.
Qua:ro prxtcrca , Hofmanne , etiam ii
vobislargirer fieri pofte vt auerfari di-
catur craiTas cogicaciones , qui oralem
efum & pocum rccineat cur non contra-
rium vicium xque rcfugiacis. Video enim
ex veftro dogmace carnem Chrifti in eam
vfquefubcilicatem & cenuitacem vcl po-
tius ovJ^ivo-TY^ rcdigi , vc inuifibilem &; il-
localem illam ftacuatis . Quanto vero re-
dius quam vos,fenrimus , vcrumque por-
tentu repudiantes,&: tamcn manere fuam
verbisChrifti vericatcm^ficuti par eft,tum
infacramentali prxbitione, tum in fpiri-
tuali perfidem perceptioncaffirmantes?
Exagitas poftea pag.5. quod ideZuin*
glius , beata? memoria! libere &c ingenue
fcripfit. Nullnm vidclicet fibi fuijfe fortio-
rem aufforem , velmagisproprium dofforem
eius quamfroJ!teturfententi£,cjuam ipfamfi-
dem.Scd quo tandem iure iftud reprehetv
dis? Sic enim vir llle , vcrc Chriftiano pe-
dis
Co NSHC ILIVM. 5
ftore pr£ditus,teftatus eft,fefe non cuiuf-
quamhominis au£toritati addictum, fed
exfide ipfa Chriftiana, non orthodoxas
huius loci interpretaciones animaduertif-
fe, &:, veram eius fententiam didiciiTe.
i^dtenim , inquis , fides non efiverbopra-
mittenda.Qxxaii vero fidem verbo praemic-
tat , qui de loci alicuius in fcripturis inter-
pretatione dubitans fitne orthodoxa an
fecus,ftatuatfenonpofle alia meliorevel
expeditiore via veritate perfpicere,quam
fi(velutimonec Apoftolus ad Roma.12,.6.
& vc res ipfa poftulat)ad normam &: regu-
lam feu dvctXoytctv capitum Chriftiana? re-
ligionis illam exigat.
Quis enim ambigit,quin vera fit dottri
na,qua? cum illis congruit : falfa qua? ab il-
Jis di(Iidet?quod fi a vobisobferuaretur,mi
nime profe&o,ex iftis inftitutionis Coene
Domini verbis, nouum fideiarticulum,vc
& Pontificij tecerunc,excrueretis, ca^teris
extra controuerfiam pofitis fidei articu-
lisex diamecrocontrarium.-fed veram no-
bifcum fententiameffetis iampridem am-
plexi.Eftne vero qui hanc fideianalogiam
obferuat, Enthufiaftarum fimilis , qui ne-
glefto Dei verbo , fuis fpeculationibus ni-
tun.cijrraut ipfum Dei verbum ad ipfas in,-
a- iij.
S Theodojii Bezje
fleftuncr&tamentu ficcolligis.
Sed &iftud ctiiuimoditandcmeft, idem
( i n o u i sj p a . 8. teftaturfe videre lpo7nxto<; di -
ci panem effe corpus ChriHi , fedin qua voce
trop us lateat, non videre. Qu id hic vero in-
eft vitij?Fatetur vir integerrime; confcien-
tia:,feinitio apudfenon potuilTe dignof-
cere , in qua potiffimum voce tropus eiTet
quam appofitiffime collocandus. Quis ve
ro miretur,plenam ftatim lucem,illum in-
ttieri non potui(Te,qui ex tam profunda te
ncbrarum fpecu vix dum emerferat? Tu-
pc vero, Hofmanne, inquammultis fa-
tis d u fueiit]Uitherus, vt ipfeme* teftatur,
frallticinarusnon ignoras. Et quafonum
tam fcelici ingcnio prxditus es , vt ani-
maducrfa loci alicuius aliena & incom-
fnoda autetiam falfiffimainterpretatione,
qua:nam& vbifit adhibenda emendatio
fiatimperuidcas? &an illiusc^cioblitus
es,cpi Dominus non vnico momento,fed
certis demum gradibus,vifum reftituit.
Qtixpoftea ficineundemeuomis, vt
noseadem fpurcitieafpergas, Libtdinofam
aufusfidemfue docirinam quamprofitcmur>
afpeliare , quod tropum modo adhanc modb
adilUni particulam nonnulli nottrtlm sppli*
euerintfic eo vfqucpregreiTus^^/W/W^
Iq/qtr&t
CO N S P I C ILL V M. 7
lolatris exprobrat PropheU modo ad hoc^modo
adillud idolum confugientibus, nobis attri-
buas, neque te neque nos decent. Iftam
certe diuerfitatem noftram nunquam o-
ftendes quidquam in ipfa fententia varia-
re. Numenim eosqui pronomen, Hoc,
interpretati ltint ipfam Coena: Domini a-
ftionem aut feftiuitatem,ita infaniuiffe pu
tas , vt illud proprie ad ipfum panem retu-
lcrint,ac non potius ita fignificarint,hunc
panem non effe fimpliciter in (ck &c extra
legitimum vfum confiderandum? Naoiin
hoc maximo errore verfantur Pontificij,
in quem etiam,quodam loco Cyrillus ipfe
videtur inclinare. Tropum autem, fiue m
c6pula colloces (quod mihi quidem, vt &£
D.2uinglio,maxime probatur)fiue inpra?
dicato,quod D.Oecolampadio5&a]iis plu
rimis viris maximis placuit)&quod omni-
nolocum habet , quoriesin patrum fcri-
ptis,corpus Chrifti creari, in terram cade-
rcconfumijvideri^tangiiat cur non etiam
pari eademque ratione quam carp come-
di,&: fanguis bibi ) dicitur? verbis enim
non reipfa quas vt repngnantia com-
mittis,conueniunt.Eandem enimefle ha-
rum enuntiationum fententiam quis non
videt, Hic panis eft facramentale, videli-
a. iiijo
$ Theodori Bezje.
cet coniun&ione & prxbicione , corpu$
incum traditum pro vobis:&:,hic panis cffc
Sacramcntum corpons craditi provobis.
Atintervosqui tamcn omnesdici&ap-
pellariLutheranivultis, tuvideris quam
bene per omnia conucniat. Alij certe ve-
ftrum fynccdochen , qua fruftra emollirc
ftudes,in fubie&o conftituunt, qua fiat vt
concentum,id eft vobis ipfis interprecibus,
idquodeftin, fub, velcum continente,
cum ipfo continente, id eft totum, appel-
latione alterius tantum partis, nempe pa-
nis intelligatnr. AIij veroperpronomcn
H o c ,apertc negant panem fignificari,vc
cx Malbrunenfi colloquutioneliquet. Alij
dcnique ( nofti quos intelligum ) maximis
clamonbus contendunt,prefenciam illam
realem corporis Chrifti in/ub,velcum pa
ne,a fola hypoftatica vnicione totam pen
dere, qua fiat, vt tam vbique fit & in rcbus
omnibus Chrifti humanicas,quamChrifti
Diuinitasrtotam lnquam pendcre,non au
tem verbis inftitutionisniti:vtpocc quibus
duntaxat fiat& declaretur, corpus,quod
antea erat ln , fub , vel cum pane,nobis in
Domini Ccrna accipiendu & comededum
prasberi: quem maximumerrorcm vfque
adeoaiTeucrant^vtexprefledicant^fcfe^ni--
fi hoc
CONSPICIL LVM. 9
fi hoc ipfis concedatur,ne verbum quidem
pofthac de CoenaDomini nobifcum com-
mutaturos. Qjiidamplius?Tefte ipfo ve-
ftro Selneccero aduerfus Exegefin Saxo-
nicam,Lutherus ab inicio cumCaluiniftis,
quos vocatisjfenfit. Tuce vero aduerfus
Brernenfes fcribens,diffimulare non potes
D. Philippum metonymice inftitutionis
verbainterpretantem,ficuc fafces dicun-
tur eflb imperium,a prima fua fententiaad
noftram declinafTe. Sed &: illud conftac
Lutherum acerrimum illum , quoties ipfi
libuit,tarnfubftantiacionisoppugnatorem
non tantiim antiquiffimis illis fuis libris
decaptiuitate Babylonica, yerum etiam
anno 28.in Confeffione Maiore , atque a-
deoanno4i. ideft, quinquetantumantc
mortem annis,dogma Tranfubftantia-
tionis indifferens ftatuifle. Immo illum
vno & eodem anno,nempe z^.contra Re-
gemquidem Anglia?,anathema -rranfub-
ftatiationi dicere : ad fratres autem V val-
den fes fcribentem affirmare quod error
quidemfit affeuerare panem non manerein
Sacramento \fedtamen in illo errore non mul-
tumfit pofitum^modo corpus & fanguis Cbri-
Jii cum verbo ibi relinquatur. Quorfum au-
tejn ifta : nempe , non vc propterea maxi-
io Theodori Bezje
morum virorum au&oritati,quorum ope-
raDominus,noftramemoria,fuamEccle-
/iam a Papiftica Babylone afTeruit , quid-
quam detrahaturifed vtiwroc^*in Eccle-
fia foli Dei verbo tribuatur , ex Fidei Arti-
culorum analogia cxplicato:&:vc veftroru
nxuos adeandem cum noftris trutinam
appendere meminericis , quum vtrofque
potiiis humaniter nos tegere & excufare
noftr# quoque conditionis memores , o-
portuerir.
Poftea,nempe pag.13. &; deinceps, gra- ,
uiffime conquereris,quod vobis,id eft car
nali quam ftatuitismaducationi obiician-
tur illa Chrifti verba, Caro non prodeft
quidquam,qu2B diferte negat Luthcrusdc
carne Chrifti accipienda , fed duntaxat de
carnali intclle&u & fenfu. Quafiveio
fermo quo cnrnalis carnis Chrifti efus re-
darguitur,nihiladcarnem Chrifti pcrti-
neat:aut quafi carnalis , fiue ,f vt loquicur
Lutherus,in illum locum fcribens^corpo-
ralismanducatioillicaChnfto reprehcn-
fa,diuerfum quide ficab ifta veftra , qnam
oralem vocatis,manducatione.quafi deni-
queipfius carnis Chrifti communicatio-
nem tollamus quum illam totam fidelis
nientis efTe non dentis, afferimus.-alioqui
nihil
CONSPICILLVM. X J
nihil profuturam,vc hic exprefse Chriftus
declarat. Nihil ergo hicopuseftacutp
quopiam homine, qualem hic requiris,
£)ui doceat^pofito ignoto reffe obiici ignotum*
rjelnegato noto^ reffe ex noti abfurdttate vi*
tuperari ignotum-Scd mihi cocra, pro meo
ftupore,opus fueric , partim Oedipo quo-
piam,qui tua h^c amigmata mihi expliccc,
partim nouo Carneade quopiam, qui no-
bis demonftret,ignotum efte modum, qui
tamen manus &oris,vna cademque adio-
ne peragatur,qua» fit tum ipfi carni & fan-
guini Chrifti, tum naturali panis efui,8£
vini potuicommunis.
Nunquidverd pra*terea>Imd, inexpN
abikrquoddam fcelus , a nobis , quos con-
JpurcatoresChriJlicarnis appellas,patratum!
Scribitur enim(inquis pag.16. ) in orthcdoxi
Caluinianorumconfenfusprefattone , Nuffum
carnis chriHivfum effe extra redemptionts
noftra negotium, pafiione fcilicet apudCalui»
nianos terminatum \Hem blafphemiam blaf-
Jphemiarum. Imrao, Hofrnanne,quid hoc
rei eft?
Primum enim \u\ud pafiione terminatum
tuumeftgloflema.Quoniaenimilludcer
\ e perfpicuum eft,plen£ facrificio Chrifti
cxpi^tionem noftrorum omnium pecca-
12 THE ODORl BEM
torumfuiffeconfirmatam.Num vcr6 pro-
pterca negarc nos exiftimas,ficut traditus
cft Chriftus propter delicta noftra, fic ex-
citatum illum fuiflea mortuis proptcr no-
ftram iniuftificationem. Et num manem
a nobis ftatui arbitiaris eius afccnfionem
fupra omnesccclos, vbiaifidue interpel-
Jat pro nobis , vnde noftros omnes hoftes
oppugnat , vnde per pra?dicationem ver-
bi,&; Sacramentorum vfum,Ele£tos fuos
quotidie magis ac magis fanttificat, &: vn-
de venturum illum ad confummandam
fuorum falutem expe&amusfChriftuscer
teextraredemptionis noftrx negotium,
id eft,nifi fa6tus fuiifet pro nobis patri obe-
ciiens vfque ad morcem , mortcmautem
crncis , nobis eflec inutilis : fed tibi, Hof-
mannefquod tibi Dominus condonet) in
hoc vnum intento, vt nobis,licet profe&o
immerentibus,maledicas , idem valet,£„v-
traredcmptionis noHr& negotittm atque vU
trapafionisfudt negotia/n.Quod fi faltem in-
fpexiifes huius vereorthodoxiconfenfus
alterameditionemanni fuperioris, hunc
locum reperiffeSjtotidem hifce verbis fcri
ptum. Nu//us ergo corporalispr<efentU carnis
Cbrijli vfus eftjuc in terris, extra redemptio-
nisnoftu negotiumyid eft,ni(i confideretur
vtpro
CON S t>ld ILLVM. Ij
vcpronobis in morcem cradica > ficut
exprefle in vetbis inftitutionis Ccena? Do-
mini declaratur. Ec ne fofte obiicias hxc
non foiffe in priore editione totidemver-
bis expreiTa,vel hunc locum poftea abati-
&ore emendatum: refpondeo , tum ex to-
tius illius locifcopo, tum ex iis quaefta-
tim fubiiciuncur,colligere te potuiiTe,ace-
tiam debuifTe,carnis Chrifti nunc in cctlis
collocata? , &; inde Ecclefiam fuam viuifi-
cantis^veiam perceptionem &:comfnuni-
cationem, minimeanobis: expungi, fed
eam duncaxac,quam nuncin terris ponitis
pra-fenciam negari , vt Chrifti vera? incar-
nacioni j afcenlioni , &: futura?reuerfioni,
e diametro repngnantem : atqueadeo, vc
rem caiTam &: inancm,etiam fi vobis con-
ccderetuf .'quoniam,tefte ipfoLuthcro in
illum loannis locum. Chrifius vult^quodcor
poralis manducatio Chrtsii carnis nihilprofit.
Ifta vero mei accufatio,cuiufmodi tandem
eft? Scripfi Cavernaitas hisverhis , quomodd
potefi hic nohis dare carnem fuam advefcen-
dum,vfos non cffe^quafi qu&rentes & eru-
diri cupientes,de modo edenda Cbrifiicarnisy
feditafgnificaffe fibi horrori effe carnis Chri^
fii efum. Hxc tane fcripfi , <\ux vera efle
affirmo, nullo modo comparans Caper-
14 Theodori Bez^
nairarum ftultitiam cum Maria? virginis
Qv9MODo.Luc.i.34.Quidautcmindecol
]jgts?nempe(inquis pag.iy. )Sicconfequi,de ,
car neChnlti fimpliciter dicJum , quod non
prodeft quicquam^&vanumforequod de car-
neCht i(liviuifica dtcitur. Falfu vtrumque.
Nec enim aVA^c, fed ex falfa Capernaita-
rumhypotheft,dicitChriftuscarnemnon
prodeife quicquam , nempe vt ipfi Chri-
ituraloquutumciTe exiftimubant, &vosf
in Ccena Domini loquutum efle vultis: o-
re videiicec comefum.quum cibus ore iurri
ptus , ne corpori quidem vitam fuppedi-
tct, nedum vtimmortalitatem poffit fu-
mentitnbuere,quodeftvniusSpiritus,{iue
Diuina? virtutisopus, quapra:ditumeiTe
Chriftum Capcrnaitas ex prsecedentemi
raculo difcereoportuerat. Quidamplius?
Aurfus{inqui<i pag iZ)ftc deftruetur idfde quo
Caluiniani, vtindtgne tum realem mznduca-
tionem tollantftngulariter gloriantur,nempe
quodcaro ChriHi , quocunque modojubftan-
tialiterpercepta^non pofiit non viuifictre. I m-
moillud, Jguocumque modo ficuc atetor-
quetur , quaii vidclicet pluribus modis fu-
matur,tuumeftglofTema.Necenimalium
vilurnmodum Chrifti carnis, fiueinfim-
plici prxdicatiwne verbi , iiue in Baptifmi,
iiue
Coft S PI Cl LX V M. ij-
fiue in CoeiKj Domini Sacramentis,appre-
hendendas, quam vnicum illum Spiritua-
lem & qui fidei manu &: ore peragitur , a-
gnofcimus. Veftrum autem illum efuni
oralem corporis Chrifti tum dignis, tum
indignis eommunem manifefte&: vniuer
faliter iftis Chrifti verbis abrogari,teftibus
etiam ipfius Lutheti verbis affirmamus : i
quibusfipofteadifceffit Ccenam Domini
excipiens 7 pefiime fecit. Sic enim fcribit,
concione in Ioannem 6.<^*itCkrittus,Caro
tionprodefl quidquam, ejr iter#myCaro mea
dat vitam mundo. £)uomodo h&c difcewemus*
Spiritus difcernit.Chriftus v*lt quodcorpora -
lis manducatto nihil profit.fed credere quod
carofitfilius Dci-> quipropter nosdefcenditde
coelis &[anguinemfuumpro nobisfudit. Icaq;
fi oralis veitra manducatio in indignis fta-
tuatur,erit certe illis inutilis . Quid igitur
fiet illis Chrifti verbis,indefinite & genera
liter fiiie vlla proi fus exceptione concep-
tis, Qui editcarnemeam & bibitmeumfan-
guinem^ habetvitam aternam?
^tenim Zuinglius ( inquispag.iS.& ip.)
carntsChrifti effentialis nullum vfum agnofcit
nifiin morte quam pro nobis paffa efti nefi
quidemfidepercipiatnr: &i//isvcrbis> Caro
meavere eftcibm^carnem accipi vultproChri-
r
16 Theodori BezjE
flidiuh/itate. Ergonevir ifte magnus fu-
critetiam Marcionita , velEutychianus?
Abfit.Num etia fenfit perafta tot iam antc
(eculis paffione Domini , humanitatem
Chrifti nobis efTeinutilem? Minime. Quis
cnimfechriftianumprofclTus, vfqueadeo
infaniic?Res autemitafchabet. Viditillc,
pofitaoraliveftra maducatione ipfiusef-
fentialiscarnis Chiifti, confequi neceffa-
ri6,exveftra opinione, ipfam eiTentiam
Chrifticamis,ipficarnis noftr# effentiae
adiungireipfa,atque adeo fidelium , fi-
ue digne accedentium corporibus ipfis
owjdir\icbau & Buvap/uufy&q: nepe vt haud
fecus quam cibus quotidianus orefum-
ptus,& corporibus noftris affimulatus , vc
Phyficiloquutur,vitamhacnaturale itain
ipfis fouet licet ignoto quodam modo,ex
Chrifti carne eiTe ntiali, ore itid intra fide
lesingefta,&fldefveluti calofe digefta vita
asterna in credctesemanet Hanc vero mo
ftrofam oztpxotpctyicu! &: portentofam cntwat-
$tw quamuis omnipotentia* Dei incogni-
ticuiufdammodi afperfioneillitam ferre
non potuit vir pius , tum quod Chrifti in-
carnationi,afcentioni,&rfutura*reuerfioni
expreffe repugnet.-tum qu6d hacrationc
Ecclefia non fpiritualiter > &c myftice , fed
corpori
ConSpicillvm. 17
corporibus ipfis 3 & effencialicer in corpus
ipfum reale Chrifti cranfirec,&: viciffim il-
lud incra nos commearec: cum denique in
primis , quod inde vim illam#2ecerna? vica?
efFc&rice,Ghrifti carni fubie£tiueineffe,&:
inde in nos effluere confequerecur.Quum
igicur in fumrna duplex fic beneficium
Chrifti veri Dei & Hominis in noscolla-
rummempeluftificacio per gracuicam no-
ftrorum peccatorum remiffionem,Iufticia
illius nobis imputaca : &: noftraRegenera-
tio fiueSan£tificacio,nos ad illam asternam
beatitacem feu vicam anernam deducens:
re&eZuinghus afferuit priore quemcitas
loco, remiffionem peccatorum,cuiuise-
tiam eft tefferaCoen a Domini,non mana-
re ex ipfa carnis illius pro nobis tradi-
xx fubftantia, fedex ipfius obedientia&:
perpeffionibus in illacarneadexpianda
peccata noftra toleratis: vnde fequitur ve
ftram illam effentialem manducationem,
etiam fi per fidem fieret , vanam &: inuti-
lemfuturam.Sicinalcerobeneficio,noftr£
videlicet regenerationis qua? viuificatio-
nis nomineintelligitur illa Chrifti con-
cionis,quse illa-fempicerna beaciftimaque
vica perfickur, orchodoxe icidem inake
ro quem cicas loco,Zuinglius docuit illam
b. i
18 Th'e o t> o r r' B e z je
vim qna corruptio &fruftus ip(ius,&:mors
fecunda fenfim in his qui Chriftum fiuc in
vcrbo, fiuein Sacramcntis apprehende*
runt,abolcntur. nonab ipfa Chrifti carnis
fubftantia,vt cni fubieftiue inftt,emanare,
quod dogma fucrit merc Eutychianum
fedaverbo fiueabeiufdem Chnftideitate
proficifci: ac proinde fic quoque inutiiem
futuram illam elTcntialem & oralem car-
nis Chriftimanducationem,quamin Cce
na inuehitis. Neque caufa eft cur fic diui-
dere perfonam Chrifti dicamur cum Ne-
ftorio. Neccnim feparat naturas qui ficut
eas & earum proprietates eiTentiales fua
fubiefta no egredietes in ipfa vnione hypo
ftatica confcruat:ficearum in mediatoris
munere energias diftinguit , diuinitate vi-
delicet qua? oiuinafc vnius funt natur§,hu-
manitate qux humana funt,peragente,vt
Leo Rom. Epifcopus ad Flauianuta
Antiochenum fcnbens copiofiffime &pro
fefto Chriftianiffime exponit. Eft autem
hxc viuificatio non minus Deitatis pro-
pria,quam mundicreatio. Ergo, inqnies,
excluditur vt inutilis &: vana ipfius carnis
Chrifti perceptio: fane oralisilla &:reali-
tev owjyvflnw ipiius carnis cnm noftra, &
noftraviciffimcuillius carne vnitio,quas
ftrum
GONSPICILIVM. ' 19
frionftru portentofiffimugigneret ; at non
illa fpiritualis noiv&vU , qua fit vt illa ipfa-
met caro no orali ied fidei organo,tum in
verbofumptatum in Sacramentisappre-
henfa,euadatvfqueadeo noftra,vteaipfa
diuina virtus qua^paffiones illius capicis
reddit fatisfa&oriaspro noftris peccatis,&:
illam fibi proprie ac hypoftatice vnitam
carnem plemffime fan&ificarunt & viui-
ficarut.-nos quoq; no vlla eilentie; fua? rea-
licu noftra admotione,fedfpiritualipla-
ne& inenarrabili mpymMQTwrai myfterio
fecum copulans,ad vnicum fanctiffimas il-
lfus vniuerficatis corpus fub illo myftico
capite conftituendum,paulatim fan&ifi-
cet,&: tandem totos viuificet. Sic igitur in
telligend um eft quod ille de carnis Chrifti
inutilitate difputat , nonquaii fimplici-
ter illa nihil nobis profit : quauis ha:c vejc
ba interpretans-v^/SoA/W^ aliquoties lo-
quatur,tuquod in huiufmodi cotrouerfiis,
perdificileht modum tenere, tum quod
vicifiim D. Lutherus hunc finemquam
vehementifiime in contrariam parcem
trahens,fubftantialern illum efum fupra
modum vrgeret.Hancautem fuiffeZuin-
glijfententiam non eam quanpfia vobis
*£ fingitur,velexeocolligerevos oportuit
b. ij.
20 THEODORI BEZiE
quod vix vnquam inuentus eft quifquam
ram prophanc loquucus, vc ncgarit ncccf-
iariam eifc noftram cum ipfo Chriftocoa
Jitionem :7?quidcm noniolum confenfu,
fcdeius ipfius naturx ( humanx videlicet)
vinculointerucniente,qua idcirco aifum
pfit, vt cum ipfo vinu fa&i , in ipfo viuere-
nius , & ipfe in nobis : fed nonmiimyftico
intrinteco & fpirituali nexu per fide , non
autem orecorporis &;vlla fubftantiarum
ouucupn , vtpote qua: tam longe inter fe di-
ftent,quam quod fupraccelos omneseft,
vbi caro Chriiti nunc eft,&: non alibi,a no
bisabeft, vbi nunc &:non alibi corpore
peregrinamur. Sed quid attinct conieftu-
ras perfequirEcce tibi rcpono illa ipfa qux
tucitas Zuinglij verba, quibus declarac
qusefit illacaro,&:quis iitille fanguis, ex
quorum efu & pocu pecenda iic nobis vita
seterna. 1S[on U quihumorem habetM\c\w\x.^
neceA qu&pondm,fedea qua mente cognofci-
mu* nobis effefalutis pgnus,haccattfa quodfit
in crucefro nobis morte ajfecfa. N am hxcccr
te,non niii dc vera illaChrifti carneaccipi
poffunr.Curigitur illa,dices,dehumore6J
pondere adiungit? non certe,vel vt duplex
caro Chrifti affingatur , vel vt humanicas
Marcioniticaipiicribuatur: fed vtillave-
ftra
CONSPICILIVM. 21
ftrarealisin terris, in, fub, autcumpane
prafentia corporibus noftris oblata &t ex
confequenti veftra llla oralis, dignis &: \n-
dignis communis manducatio abrogetur,
non autem Sacramentalis. i. fignificatiua
&: pr^bitura praefe ntia,qua vera illa caro,
licet in coelis permanens, menti iifticur in
terris,no ore corporis, fed fpiritualiter per
fidem fumenda. Eft enim huius fidei tanta
vis in apprehendendo, quanta eft verbi &
fignorum in promittcndo : adeo quidem,
vtdicat Chriftum ipfum Chryfoftomus:
ficetiam videri &C tagiDeniqueficAugufti
ni veftigiafequi de Sacramentalitupras-
fentia, tu perceptionedocerenoluit Zu-
inglius,Chnfti quidem verum iilud &: vni-
cum corpus inCcena vere eiTe,dari,accipi:
non tamen in fignis ine(Ie,ied mentis &: fi-
dei cibum efTe.Nofti enim illud Auguftini
T^on hoc corfm quodvidetur : nec ignoras,
veteres corpus illud ipfum Chrifti quod
eft in ccelis,a corpore facramentali , quod
eft,datur,ac fumitur in terris^diftinxifTe: id
eft illiusvnici corporis Chrifti duplicem
refpe&um ftatuiiTe. Illas autem quorun-
dam ex noftris hyperbolas quse, in primo
controuerfiarum iftarum feruore irrepfe-
runt,quum diligemer omnia ad fuu moda
b. iij.
Zl Thhodori B£2i5
reuocauerim9,ecquis poteft ignorare?Etfi
cnimalicubi iubftantix vocabuluminter
noftros vt tranfubftantiationi,vel circum-
fubftatiationi ftatuede obnoxium vitatur,
ahcubi ver6 non fine addita cautione
vfurpatur • tamen hoc omnes agnofcimus
&l profitemur , animam noftram in Ccena,
Domini rite adminiftrata,non minus vere
TotvmChristvm percipere, quam cor
pusorefuo fumit fignaextcrnapane&vi-
nu.Requiris ecia aliquid apertius.?ecce tibi
orthodoxiconfenfus verba excadem illa
quamcarpis pra?fatione. Nonfolum benefi-
fta rjr meritum CbriFli , fed hnnc totum cum
omnibmfuis donis fide comflettimur. In fi n i-
tas autem illasLutheri hyperbolas quinam
moderaremini qui etiam immoderatififfi-
mas propugnatis?
Sedage , hucufque fim recum euagatus
dum vetera renouas,&: te mod6 huc modo
illucexcurretem inuitus fane perfequor.
Nuncautem propius ad rem accedamus,
Caput controuerfia ( i n q u i s p a g . 1 1 ) efl v erbo*
rum ChriFH defertio vel affertio , Falfum.
Quisenim velperfimulationem Chriftia-
mis,tameftimpudcns vtquxrcndumpu-
ter,num aficrendum fit quod Chriftus af-
fcruit,negandum quod negauit?Sed vefter
hic
CONSPICILLVM 25
hic.mos eft, Hofmanne, ad quem iampri-
de occalluimus. Tancum hoca le&oribus
peto,vt norinc minimea nobis controuer-
ti,an fit Chrifti,id eft Dei veri &; Seruato-
ris noftriafTertionibus credendum.-fed ve-
Jtrane an noftra verborum Gcena? Domu
niincerprecacio cum iis que;Chriftus affer
tavoluitconfentiat, acnon potius iisex
diametro repugnec. Hic igiturpedem
figamus.
Conumit ( incfuis , pag.24. ) interme &
Bezamfobiec^um^ pr^dicatum in iispropo-
(itionibus facramentalibas^ de quibm agitur a
tropis e(fe libera , Concedo,quacenus per fe
& in fefe,in ipfa eciam enuntlatione , tum
fubie&um tum pra^dicatum fpe&antur,
fiue quid propria fua ^natiua fignifica^
tione deciaret.Nec enim dubium eft quin
demonftraciuo pronomine3 verus panis
&: verum vinum : & per prardicaca verum
illud corpus traditum pro nobis , 3c verus
ille fanguis pro nobis effufus declarentur,
Sin vero coniun&im, & relace,fiue quate-
nuspra^dicatafubiectis attribuunturcon-
fideremus , non funt certe a tropo libera,-
quia no nifi figurate\ panis ille effe verum
corpus ac efle ille panis,8£ vinum illud effe
verusille fanguis dicipoteft. Suncigicur
b. iiij.
24 TheodoriBezjE
itta fanc,ex meafentetia a tropo libcram,
quatcnusin iisccnfco tropifcdcm nonef-
fecollocadam.at non,quodtropice vnum
alteri nonattribuatur.
Comienitetiam (inquis eadem pagj/>r<*-
dicationes iHas non ejfc proprias , fed impro-
prias. Conuenit quidcm vcrbis,at nonre.
Nam tu proprias quide illas eiTe vis , quod
ad fingulas voces attinet,cx quibns enun-
tiationcs componuturilmproprias autem
&irregulares,quod ad fcnfum attinct,quo
nihilominus tv pymsv exafte lcructur. Ego
vero improprias , id eft,tropicas eiTe con-
tendo,quod copula non proprie nec regu-
lariter,fcdmetonymice, prsedicatum cum
fubiefto conneftat. Ludis ergo in impro-
priaruappellatione,dequa minimeinter
nosconnenit. Tibienimquxdamenun-
tiationes funtimpropria?,id efl: irregulares
quauamennon funt tropicx, fedverbis
propria?,&tameninuiitate:mihi vcro funt
omnes enuntiationcs vctbis quidem vel
propria: vel impropria?,id eft tropica::fen-
fu vero,velregulaies,vel irregulares.
Ego fic conclu feram . Improprtafunt ift&
facramentales enunliationes. Hoc eftcorpus
meum , hoc eft fanguismeus , ergo tropica
Ncgashancconfequi rationem eoquod
cenfeam
CONSPICILLVM. 2 J
cenfeam tropum , nec 111 fubiedo , nec in
pra^dicato elTecollocandu.&hancconfe-
quutionem ficoppugnas.
Primum quod Bremenfes homonymam ac
proinde figuratam exDamafceno definiantjn
qni fubiecium^nomen quidem fufcipit pr<edi-
catifiednon definitione. v nde fequitur pradi-
catum amlttere fuam definttionem fiuepradi-
cationem. Refpondeo.,ne fic quidem euerti
meam illam confequutionem-.fed hoc tan
tum efficijcollocandum fuifTe tropum,non
in copula,fed in prasdicato,vt haberi flgu-
rata iure poffit. Quoties vero tibi iam an-
tearefpondi, non intereiTe quod adrem
ipfam attinet,fiue collocato tropo in pr#-
dicato,dicatur panis ille,eiTe facramentum
corporisilliustraditi pro nobis:fiuecollo-
catotropo incopula,panis ille doceatur
facramentaliter efle corpus illud tradi-
tum pro nobis? Nullum igitur eftinter
Bremenfes 5c me in re ipfa, fine in ipfo
inftitutionis Gcen^ fenfu difcrimen,ne-
que hac diuerfitate vel tantillum iuua-
ris. Cur autem in copulamalim quam in
ipfopredicato metonymica? fedem con*
ftitui , apparcre dico ex eorumenuntia-
tionu collatione ,in quibus pr^dicatum
metaphorice aut alio tropo vfurpatur ; vc
26 Theodori Bez^
excphgratia.quum dico Herodes eft vul-
pes,Herodes eft Helias,nullo modo, ideft
iiequcper{c,nequcconiun&imfiue in at-
rrtbuto vulpesvel Helias propria fignifi-
catione vfurpancur , & ideo figurate dici-
tur , vulpes quidcm pro eo qiu verfuto eft
ingen:o,Helias aurempro eo qui feruente
&mirificozeloficpr£dirus.Atinillafacra
mentali enuntiatione,verus &proprie di-
cfcus panis dicicur eiTe verum &C propcie di
6fcum corpus, non tamen proprie vel vllo
rcgulari eiTendi modo, fed eo metony mi-
coperuulgatogenerequo fignumdicitur
clTc rcs fignificata.
Sccundo^uid eft aliud ( inquis pag.24.
&C Lj.)%iot<;,qu!im affeciio gr habitudopr&di-
cati adfubieclum\ Ergo copulafola nonpoteft
fuftineretropum* eroportet prjdicatum alia
quamproprix fignificatione attribui fubieclo.
Concedo vcrumqueancecedens.immo e-
tiam totuargumetu, fiafola perfe copula
inrelligas metonymiam conftitui , quod
nondico:fcdtum in propriis fcregulari-
bus,tum in figuratis&. irregularibusenun
tiationibus,in ipfi rcfidere indicium vel
propri^®ularis , vel figuratx&irre-
gularis^gcr^:indicium in ipiacopula,vt-
pote,cuiushic iu vfus vt#Wautaffirma-
tiim
CoNSPlGILLVM. 27
tam aut negatam fuftineat , fiue proprie-
tatemferuet , fiue minus fubiectum 6£
praedicaturn.
Tertid,\nc]\\\spag.i6.CMcef[ai%tereMua
tiationes vfitat>zs %vratropica-> quam Bez>afin
git extra pr^dicatum^, id eft , quando pra?-
dicatum propriam figniflcationemferuat)
confiequitur tvp^iiv pradicatorum inomnibus
troptcis pr&dicationibzts retineri. Refpondeo
deparibusquidem pariteriudicandu. Sed
pares, imo ne fimiles quidem efle dico in-
terfeomnes vfitatas tropicas , quumali-
quando tropus fit in fubie£to,interdum
in prardicato, interdum in fubie£ti proprie
accepticumproprio attributo compara-
tione figurata. Quinam igitur quod de
vna fpecie dixi ad omnes accommo-
das?
Falfia £/?(inquis pa.28. )Bez#Jentetia,quod
omnts fradicatio fit aut regular/s aut figura-
ta. Datur enim tertium genns,nempe inufita-
tum.quo predtcationes neque fiunt regulares,
quu in tis dfiparat&de fie innicemfradiccntur,
quodregnlariterfieri nonpotefit, neque adre-
gulares reduci:& tamenjropice explicari non
pofiint,qnalis etth&c cnutiatio7Deus efilhomo.
AdJiocancea refpondi &: refpodeo, poffe
hanc enuntiationem tum vt propriam ac
2S T H E O D O R l B E Z JE
regularem,explicari:in quavidelicet com
munis nature nomen , fuo fuppofito atri-
buitur:velutiquudico,Socratesefthomo
tum etiam per fynecdoches tropum ex
poni;qu6fit,vtparseflentialisdctoto di-
cacur inconcreto,vt quumdico, Verbum
eftcaro,Dixi&; illud: quum inillaenun-
tiatione,Deus &: Homo,non fint duo fup-
pofita,quatcnus funt vna hypoftafis , hac
quoque ratione non poffe hqc dico dici dif
parata, quamuis natura? ipfsein abftra&o
fitit in (cie difparatx,idcoque defe mutuo
non praedicentur. Tcrtio addidi &" Ulud,
pi\Tdicationeiftam,fiucpropria, fiuetro
picadicatur, vfque adeo inufitatam eiTe,
vtfitetiam fingularis,propterfingularem
eius rationem: quoniam videlicet nullum
ItptZcijLMov dari vfquam poteft ex duabns
perfe&is naturis , quarum vna(aflumpta
videlicet ) in altera, vc fuo fuppofito fub-
fiftat: Hincautem confequitnr pcrperam
abs tc ad coniunclionem facramentalem,
qua:meree{1^7/^,applicariquodneom-
ni quidem hypofhuicevnitioni competit:
fcd illifoIi,qua fiimsDei faftus cft homo:
&: quod fingulare non cflet,fiin pluribus
locumhabeict. Poftrem6,dixi mufitatum
appellari non pofle dicedi genus , quo nt-
hil
CONSPICILLVM. Z$
hilfitin communi fermoue vfi catitis. fed
de his>Deo fauente,fuo loco plenius.
Inutilis eH ( i n quis>pag.i% ) omnis de tro-
fis labor^nifijenfm pateat cui adaptatur: Ergo
modut ille /ttfntc;, quocontendit Beza corpm
ChriHi depane illo benedicJopradicari,debet
refpondere Sacramentali contuncliont panis
ejr corporis ChriHi : hicantem modus estpror-
fus incompertus. Illud prius concedo, Hof-
mane,iftudveronego,Nec aliis mihi quam
vobisiptisegeo teftibus. Num enim infi-
ciaberis,Lutherum difertisverbis fcribere,
Chriftum, id eft Chrifti corpus ( necenim
deipfi9 Deitateiftudintelligi p oteft) fic effe
inpaneyvt t^ingeli drfpiritusfuntin locis3id
eHdefinitiue , & ita vtfcfe non mettatur eius
loci fepatio , in quo eU. Hec ilie , inquam,
totidem verbis,quem ego quidem non vi-
deo, cur non deofcularerurMancon reui-
uifcens. Addo aJiud exeodem au&ore ac
etiam hbro teftimonium,totidem his ver-
bis conceptum. £)uoniam Chriflus cH eiuf-
modi homo^quifupernaturalitercum Deo vna
perfonafit,& extra eu homine-.nullus ftDeus
fequitur eum tertio modo fupernaturali vbi-
cunfc Deus fit.itide effepojfe, &effe\ itavt Chri
Hi etia quatenus homo eHyplene fnt omnia:&
vbipotes dicere7hk eft Deus,ibi quoque opor-
30 TheodoHi BezA
teatdicere Chrisfum hominem ejje , illodiui-
no &fupernatnrali modo. Icaque fi Luthe-
rocredimus exquo vbiquicarii lunmillud
portentum hauferunt, duplex erit con-
iunfrionis corporis Chnfti cum pane mo-
dus, non ignocus fedaperce explicatus.
vnus videhcet rcpletiuus, Chriitihuma-
nitati cum Angclis &: animabus noftris
communis &: ab inftitutionis C oense Do-
mini pendcns , vere certeMarcioniticus:
alter repletiuus,ipiius humanitaticu Dei-
tate communis: ideoquemereEutychia-
nus , &: vnionis hypoftacicae dcfinicioni
ex diamecrorepugnans:a quatamen illum
deriuat ita vt etiam ante inftitutionem
Canse Domini Chritti caro,in,fub, vel cu
pane re ipfa extiterit. Aliud autem ett di-
cere hunc homincm etiam,Chriftum vi-
delicct,vbiquee(Te,quod veredicitur per
l£ lujudr w xoivoxvav nediaidamus pctfonzm
cuNeftorio,fed ^t^Mo necu hutyche-
te fentiamus:quam dicereChtiftumetiam
quatenus homoeft, (ideftetiamlecudum
humanitate ,vt aperte &: ingenue loquun-
turvbiquitani)vbiqueene,quodmereett
Eutychianum.Et tam ifta duo inter fe dif-
ferunt,quamiftaveriffima enuntiatio de
Chrifto, homoeftDeus, abifta falfiffima
diftert
Co N S P I C II L V M. 31
differt,Humanitas eftDeitas.Sed hxc for-
talTe dixeris Luthero excidifle in ago-
ne cerraminis?nec enim arburor fieri pof
fe,vt hxc eciam cucri velis.Sed cuiufmodi
eftiftud quodadhuc dcfenditis?ari ahoyicur
cnim effe oponet inter Sacramecalis tum
cum pane coniunftionis Sc prxbitionis,
tum eciam perceptionis modum.Itaque fi
oralis eft modus perceptionis,vnus &;idetn
ipfis fignis , corpori ac fanguini commu-
nis:nonvideo,quinftatuendumfit,eadem
prorfus ratione panem cum corpore , qua
corpus cum pane coniungi,eadem Sc vna
racione panem 5£ carnem ori prxberi : ea-
demdeniqne ratione nempe oris&den-
tium inftrumento,vtrumque cqmediicor-
porali videlicet, idcft,quacorpuscorport
eiTentialirer admouecunimmo ctiam vere
naturali , quum oris aftio in edendo &: bi-
bendo mere fit naturalis?quamuis vifibilis
quidem fit pr£fentia ac pra^bitio &: perce-
ptio panis , corporis aute &£ fanguinis a vo
bis haud fecus quam a Pontificiis iauifibili
tcr adefle, pr^eberi^ac percipi ftatuatur.
Quodautemquseris , quo fcriptura^loco
coniundio Sacramentalis declaretur , re-
fpondeo , toties id teftari Verbum Dei,
quocies veteres ritus corporales fignavo-
32 Theodori Bezje
cantur,qui quum minimc fuerint res ina-
nes, fcd tales, vt aliud in illk videretur, a-
liud intclligcretur, & aliud corpori , aliud
roeti per fidem apprehcndendum prxbe-
retur,re&e a nobis rcs corporales in facra-
metis,vocari dico rerum diuinarum figna,
&: Sacramcntalem coniun&ionem rede a
nobisdefiniri, primum quidcm fignifica-
tione, qua? genus eft in hac definicione:
deinde praebitione rerum illarum diuina-
rum:quo vocabulodifferentia inter nude
reprarfentatiua figna , & noftra qua? voca-
mus Sacramenta ftatuitur: &: quidem no-
uo fcederi ad finem vfque fijculorum in no
bis fanciendo deftinata, quibus poftremis
verbis , tum vetera Sacramentaa noftris,
tu facra ifta a c6munib9difcernim9.Refpo -
deo & illud:tanta omnium veterum & re-
centiorum, neLuchero quidem infinitis
in locis excepto,confenfione Sacramenta
vocari vifibiliafigna, inuifibilis gratia? .• in
quibus aliud videatur,aliud intelligatur,a-
liudoculis,aliud mcnti rcpra:fentetur:fi-
gu r as^fu 7rv$,<ryiiu£icL) a ujuSoh ct , aJiirvTru, v n i-
uerfaliter nuncupari,ac proindead relatio
nis prasdicamentum referri : fiuefubftan-
tiales fint res fignificata?,fiue qualitates,vt
qui hoc neget(quod tefacereaduerfusBre-
menfes
CON S PIC ILLVM* 53
ttienfes video) non magis fis ad difputan-
dum quam qui principia inficietur,, ad-
mittendus.
At enim ( inquis pag. 30. &deinceps)
Bezanegat vnionis Sacramentalis ratio-
nemefTemyftica.vbi?pag (inquis)refpon-
fionis 184. Infpiciatur locus. Nunquam
hocreperietur.Sedhocinuenietur,diftin-
guendam e(Te,vtpote multiplicem,vnitio«
nem,vel potius coniunctionem Sacramen
talem ,quod etiam expofuimus plenius,
eiufdem lib. pag.156. &c deinceps. Quate-
nus igitur res communes,puta aqua,panis
&: vinum , a naturali fuo vfu , ad res alias
mentibus noftris fignificandas transferun
tur,hunc modum dixi& dico,clarum,per-
fpicuum,&: vfitatum efTe,nempe fignifica-
tiuum excontrahentium pa&o&volun-
tatenrnmo quod hxc fignificatio minime
fit inanis , illud in casremoniisetiam & ri-
tibus humanis locum habet, vt pulchre $C
expreiTe declarat Bernardus in fermone
deCcenaDomini, defumptis : &:tumad
Bapcifmum, tum ad EuchariftiuE commu-
nicationem applicatis cx communi vfu
exemplis inuefticurarum, per annulum,
per librum, per baculum , cuiufmodi for-
tnulae muk# in rebus quoque forenfibus
c. j.
43 Theodori Bezje.
vfurpantur. Hxc fi ncgas , nega ctiam ft
libct folem iH mei idie lucere. Sed age jfta
rnittamus. Vos ipfi ,qui Sacramentalcm v-
nionem definitis, rcali corporis in pane &C
fanguinis in vinocoexiftcjjcia,annon eam
defignatis iftisvt pJanis, pcrfpicuis,&in
communi vfu familiaribus (imilitudini-
bus,vini in cantharo,piperis in facco,& a-
ljiseiu(modi:Quid,qu6dLuthero,anatu-
rali &; locali modo corporum coniundtio-
nis,ad illum definitiuum, pra: contentio-
nis feruorc,aiTurgeti3 dicere placuit eo mo
do eife corpus in pane,quo lcgio Diabolo-
rum erat in dirmoniaco Matth.8?Ergofin-
quiesjmyfticum, cceleftem, fpiritualem,
diuinum deniqtie opus eife ncgas facra-
mcntalcm vninonem. Abfit. Atnonideo
quiafignificaciuuseftacetiampr^bitiuus,
expa6to:queomnia((icutidixi)communi-
bus etiam humanis (ignis quadrant , fed
quodnonhumana feddiuina ordinatio-
ne : quod non res ad vfum huius vitx fpe-
ftantes & caducas,fed facras,& ipfis etiam
Angelis adorandas(corpus videlicet , &:
fanguinem Domini noftn Iefti Chnfti ve-
riDei&hominis,figmficent)ide6queare-
buscomm.unibus adresdiuinas traduftar,
nonfignafedSacramcntavocentur:qu6d
deni-
C O N S P I C I LLVM. $5
denique legitimo illorum vfu fidcs quoti-
diecrcfcat &: noftra illa vere incompre-
henfibiliscumChrifto fpiritualis concor-
poratio, quam propterea Paulus myfte-
riummagnum vocat,in noftris animis ad
vitama?cernam,iftoruminteruecufancia-
tur. Quinam igicurnos myfticahj^ceiTe
iigna,&: myfticum illorufinem,cceleftcm
deniquetotam hanc a&ione negaremus,
quimencem Sc fidem per fignade rebus
mere cceleftibus commonefieri: res figni-
ficatasmentifideli , non autem corpori-
bus,repr#fentari,&:Spiritualiter, acinef-
fabiliter & efficaciffime,quamuis longiffi-
me diffitas, per fidem percipi docemus? ac
non vos potius qui nuda elTe figna cenfe-
tis , nifireipfaeffentix in terriscoexiftat,
&:ore ac dentibus fumpt^e , tum a dignis
tumab indignis percipiancur?
Exprobras etiam mihi pag. 34. & dein-
ceps vfque ad 4r. Qubdin altera me& rejpon
fitonis varte^tttii{fcUicet)argttmcntis conuicttts
fiententiam mutarim , vt cjtti antexdtxerim
metonymiam effe tropttm Aifycog & in copula>
qttit &ipfa Afyc ejf,a mecollocart-.fottea verb
negarim me agere de identicis fr&dicationi-
btts.cttiufmodi efiifiatSceptrum e(l Regnu,ne-
quc dc metonymia grammatica qnA m fingu-
c. ij.
$6 Theodori Be 27E
Urtbttsvocibtis fpeciaturfcdde dia/eftica me-
tonymia attribtttione . Refpondco pnmum
deidcncica pr^iicacionc7cius mcntioncni
ameidcirco ruificfa&ari), quod explica-
tiones metonvmicarum enuntiationum
cumipiis mctonymicis enuntiatis contiin
deres , idque perebfcure , ld eft tuo more,
loquens , quum tamcn hxc duo inter fe
magnopere dirFerant. Excmpli vgratia,
aliud fignifico, fi metonymice loqucns di-
xero,Hic panis eft corpus,&:c.quam fi hoc
permetonymiam explicansdicam, Hic
paniseftSacramentumcorporis* Ha?c e-
nim pofterior cnuntiatioeft idcntica,qua
definitjo nominisdicitur dedcfinitordcfi-
nitio (inquam)nominis feu vocis, prout,
inilla metonymica enuntiationeaccipie-
batur, nonautcm fimpliciter, vt quumdi-
co,cnfis eft gladius. At illa pnor enuntia-
tio minime talis efbquia fignum &; res fi-
gnificata, etfi hxc de lllo dicatur, manent
tamen rcs dux nnmero , re jpfa , &: natina
fua (ignificationc , difparatas&fola rela-
tione (acramentali coniuncta?. Hincau-
tem (equitur,quoniam tropus nequein
fubiecTo neque in actnbuto a me colloca-
tur,fcd in copula,qu# &: ipfa cft Ae£/$,non
negari a me metonymiam fiifyac. Scd quo-
niam
Co NS V I G I LLVM. 37
niam copula non eft ptoprie pars integra-
lis atttibutionis , fedillius tantum index,
Idcirco re&equoquc metonymiam hanc
amenon conftitui Grammatice in voci-
bus(nempe fubie&i vel attnbuti, qua? func
TteiiuS^ct principia enuntiacorum)fed in at^
tributione , ilue in ipfa atfe&ione &: habi-
tudine. Secundum hanc enim ( iicet neti-
trius mutata propria fignificatione quum
verus panis de vero corpore dicaturjpras-
dicatumcorpusde fubie&o pane dicitur:
quod (1 non femper nec vbique accurate
exprefti,non tame propterea dici poffum
tuisargumentis vi&us fententiammutaf-
fe,quamuis quoties reftioramedocueris,
vltro fim veritati ceffurus. Quam fortiter
autem meam de metonyrma potius m co-
pula quam in pr^dicato conftituenda fen-
tentiamoppugnarisjvel exhocargumen-
toquiuisdiiudicet. CMetonymia eft ( int\i\\s
pag.59 .)quumfignatam profigno.aut contray
vfiurpatur , non autem quum vnum de altero
dicitur. Ar mihi quidemcontra vna& ea-
demres effe videtur fignatum pro figno,
aut contra vfurpari/quod ii fiat, tum me-
tonymia vel in fubie&o ftatuicur,vt quum
corpus Chrifti m Coena Domini creari,
confumi, in terram cadere dicitur ) vel in
c. • iij.
:,8 Theodori Bezi
piadicato, vtplcrique has enuntiationes
cxpl;cat,dequil>us agimus ,&; metonymi-
ce vnfide alterodici,copula Es t pro Sa-
CRAMENTALITER SIGNIFICAT
cxplicata. Quamobrcm has duas phrafes,
VNVM DIClPROALTERO,&
VNVM METONIMICE DICl DE
a L t e r o diitinxi:ita vidclicct vt ifta
non re fed ratione dirFerant: iin minus,ve-
Jim hocmihi demonftres,has duas fenten-
tias , qubd ad rem ipfam attinct diflferre,
HlC PANIS SACRAMENTALI-
TER SlGNlFlCAT CORPVS MEVM
TRADITVM PROVOBlS, &HlC
PANIS BST SACRAMENTVM
CORPORIS MEI TRADITI PRO
VO BI S.
Vnumadhucex Pnrfatione tua fuper-
eft, inquo magnopereexulrare te viceo.
Qmim enim argumento meo 1 1. collcge-
rimex recordationis vocecorpus Chrifti
non poffe prsefens con(titui,qu6d memo-
riafic abfcntiuminpracfentium. Refpon-
des Crafie a mc permutari temfm cum loco^
quodrcs cuius memoriafanciatur, pofstt ei lo-
co ejfcprjfens , in cjuo homo eius recordetur,
mio & eo ipfo temforc effe pr&fens , quo quif
fiam cius recordaur , adiff.us vidclicctcon-
C O N S P I C l L L V M. 39
Jpettum. Sedquorfumifta? &quumha?c
fcriberes, anfatis eras mempr eiusquod
addit Paulus , nempe , Morte Domini an-
nunciabicis ( hxceft autem Chrifti recor-
datio ) V s c^v edvm veniat? Num
vero prasfens eft in terris corpus , quod de
ccelis venturumadhucexpe£tamus?Etde
prarfatione quidem tuaha&enus didum
eft. Vlterius progredientemDeummihi
concefTurum fpero,vt is regat veritatis fpi
ritus,qui meabhis horrcndis maledi&is
afTerat,quibus me, licet, Deo, totaque Ec-
clefiatefte, in qua tricefimum octauuni
annumagOjimmerentem onerafti, Etid
quarfo, quam iufta , ex \x\t\&&&te2s>/u8poi$
arrepta occafionefDeploraui, inhactri*
fttfama controuerfia rem eo deueni([e,vtinw-
riispotius qukm rationibus fis>pefitcertatum.
Quidhacdepiorationeiuftius? kttu^quis
te>\nquis,in hoc genere faperauitfQuqti vero
a vobis duntaxat ea in re peccatum fuiffe
dixerim;quod vt melius noris,compara,(i
libebir,alteram eorum quos nominas dia-
logorum editionem , &; comperies nemi-
ni magis quam mihi ipfi illa parerga, &c
quamuisno ita,vttuputas,temere&: dm-
Sai^,tamen extra caufam dicta difplicuif
fc, vtpotequx penitus expunxerim. Etfi
c. iiij.
40 Theodoki Beza
enimaffinisille tuus,cuiusamaru!entiam
alijquoquepermulti ex veftris adhucex-
pcriuntur occafionem nobis prior prsebue
rat. Agnofco tame illum minime fuifleimi
tandu. Neque cgo is fum,Hofmanne,per
Dci grariam,qui mea vel aliunde vel arne
ipib detc&a ^dXju^fQ. tueri quam agnof»
cere & deprecari malim. Illa verd,quas vc
acerbiusdi&a, inaltera quoque mearum
quasftionum parte annorafti 3 partim non
ad vcftrum dogma , fed ad illud CSihvyM^
nunqua farisdeteltabile pertinere, facile
lc&or non iniquus deprchendet:partim
quumnonfint in cuiuiquam pcrfonam,
fedineam doftrinam fcripta, quamego
quidemnulla prorfus Verbi diuini au&o-
ritate nirjVmo penitus illi repugnare arbi-
tror ; & ita quidem , vcGhriftianse non
modo fynodo , fed ctiam cumquouis <rv-
fyiyoi mca hax on.nia vltro ujbiiciam:
quamtibi velcuiquam alij iuftxoffeniio-
nis caufam pra:bui> Immo finquis p.ig.7.^
S^havcery^tiTtxTtv cfferens , vestratib?M> bone
vir^volutflt palpum£btrudere,quosfelos offen
dere verert4\qnodfis interdum fmgularis , ejr
a communifententia dtfcedens.nostrates adeo
non curanssut offenfioncs ejr contentiones non
neceffartas reuoces. Ego vero Hofmanne,
mifer-
CONSPICILLVM. 4t
miferrimumefTe me peccatorem, fedta-
men pro meo modulo, & ex fingulari Dei
benefcio,pietatis&integritatisftudiofum
aufim me citra arrogantiam dicere, &: ali-
quibus per Dei mifericordiam in Eccle-*
fiam Chriftianam hominis Chriftiani offi-
ciis oftendiffe.Tu vero videris,quoiure&:
qua auftoritate, demea confcientia fta-
tuas. Duo funt enimex quibushomi-
nesdehominumhypocriiipoiTuntaliquid
ftatuere: oratio videlicec nonapertanec
fecu confentiens,qualisefteoru,quififri-
gidu &c caiidu fimul efflant,8£qnoru facta
dictis repugnantia.In illa mea oratione pa
lam, aperte,ingenue , fumprecatus ne quis
eius libelli mei leclione ojfenderetur , &pa-
ratum effe me fum teUatus de ils Chrittiane
cum quibufuts conferre , $ certiora & verbo
, Dei docentibus cedere.Quid in hoc fermone
non clarum &: perfpicuum ? Aliud veio in
animo quam in ore habuiffe me,vnde tan-
dcm probatis: An quod tuis aduerfum me
fcriptis non crediderim, quibus argurncn-
ta mea manirefte conuelli tibi perfuafifti,
mihi vero perfuaderenon potuifti?
Q^uafi vero qui cum Hofmano non fenti-
at,nihil fentiat : aut qui Hofmanno,de-
promptis exDei verbo, vtipfequide non
4i Theodori Bezjz
dubitat,argumentis non aflenticnr,nccef-
lario fophiftamagac: quafi Chnftianam
orjfy^yioiv mecum inftitueris,ac non potius
plurain mc conuicia quam argumenta
c5torferis: quafideniquenon difputator,
fed iudexad hanccaufamacceflcris. Mefe
Maio extrcmofupcriorcquamuis haca?-
tate,&; afFe&a valetudine ,& tempore ad-
moduincomodo , Mompelgarduexlllu-
ftnffirni &: benigniffimi PrincipisComicis
Vvictcmbergenfis voluntate,euoeatus, ad
iuncTo mihi collega, AntonioFayo, &
Abraamo Mufculo,BcrnenfisEcclefiae pa-
ftore, feptem dicrum iter molcftiffimu co
vfqueconfcci , vt de iftiscotrouerfiis cum
lisconferrem , quibusnullos eife conftat
acriores noftra:,id eft,Heluetiecor,feffio-
nis aducrfarios.Contuli tamen cum eis in
IUuftriffimi Principis confpe&u&pluri-
rnorumtumGallorum exulum nobilium,
&aliorum indigenarumconfeiTumon ia-
ne vlla fpefecutura? cum illis confenfio-
nis,vtqui diferte tcftarentur fc nelatum
quidem vngncm afua fententia difceiTu-
ros:(cd partim nc dcfugiiTecolloquutione
vidcrer, partim,(ita mcbene Deusamer,
quodcxanimoloquime,Hofmane,Deus
ille meus futurus almus itidcm iudex no-
uit
CONSPICILLVM/ 43
uitjeaque fincera voluncate , vt fi quibus
argumentis fua probarent,mea refelleret,
palam in illorum partes tranfiens veritati
cederem. Cuienim ego viuo ? & m cuius
gratia vel im ego meipfum &: alios in a?ter-
nar maledidionis prexipitiu dare?Roga ex
illis, fivoles, non quide vera an falfam fen-
tentiam defenderim (admoduenim ini-
quumelTet eofdemhabere aduerfarios&
Iudices, ) fedan aliqua mihi voculaexci-
derit immoderata 3 &: que; fimulatum ani-
mum pne feferret. Manfimusergovtrin-
que in priftina fententia , fiue hax mea eft
fiue illorum iudicii imbecillitas,cuiDomi-
nusprofuamifericordia medebicur quu
volcc. Quicquid enim fcriptitatores non-
nulli temere &: falfo garriant , fyncere v-
trinque adtum ciTc puco. Sed age,meas qua
fi fingularitates expendamus, fi prius hoc
dixero,vix poiTemelius,quam ex hocipfo
cuiulmodi tua ha?c fic acufacio deprehen-
di. Quid enim palpatores ? Aiuntfaio.-
negant ? nego. Hoccine vero eft fin-
gularemelTe,&;acomrnuni fentenciadif-
cedere? Nouum eft('mc\xi\s , pag. 7. ) rfubd
abflractiuas loquutiones nullafidei iaciura co
cedipotuiffe ftatuiHiJi modo i&Xk Xho adiici-
atur/vthac adianffa rcs~tricJione-> Deitas qno-
44 Theodori BezjE
ejue crucifixa, , vel mortua dici fofft : quod
cgo non probo Scd fi hoc ex animo Ioque-
ns,curnon viciiiimeos damnas, qui hu-
manitatemChriftiffiue hominemChri-
ftum , quitenus homo eft, ) eadem
prorfusratione volunt non quiderr. fubie-
&iue,(quomodoKernnicf\ recle fafTus pro
pnetates naturarum fuarum fubiectanon
cgredi, Luchcn fcntcntiam fupcrius ame
citatam emolliic) Deitatis tamen a qua af-
fumpta cft virtute&; potentia inefrabili,
fimul fuaeiTentia &c in ccclis &: in terrisin-
uiiibilitcr,&: iilocaliter in,fub vcl,cum pa-
ne adeiTe? Cur, inqua,hocexeplu,omiV
tis?Idem enim eft vttinq; fundamentu: ea-
dern vtrinque ftatuitur hypoftaticae vniti-
onisdefinino:Et>quumhicnonagaturdc
donis \n ipfam Ch rifti humanitate fubic-
cciue,fiue,vt in fcholis loquuntur,habitua-
licer collatis,vere quidem dicitur,fed nihil
ad rcm facit quod obiicia nonnulliscon-
fueuityr^ hoyov videlicet nihilab afTumpta
humanitace,humanitatem verotumfubfi-
ilentiam,tum plenitudinem donorum fpi
i itualium a 7\oyo) accepifle. Cur, inquam,
hoc cxemplum fuperiori faltem non
adiunxifti , a mc eo ipfo loco pofitum , quc
hic redarguis? Annon > vt hoc ipfum face-
res
CoNSPICILLVM. 45
res quod mihi obiicis. id eft , quod veftra-
tes offendere verearis? alios quidem realc
naturarum communicatione , &: fi non ia
vere abftra&is , tamen in adie&iuis & de-
nominatiuis aperte afferentes,&: vfque ad
vbiquitatem cumLuthero progrelTos .-ali-
os vero te&ius agences,& eundem camen.
admitteres crrorem:quum idemvelintde
humanitate,fiuehumaRanatura,atquede
homine pr^edican? Ad me vero quod atti-
nec , res ita fe habet. In prima mei lllius
Jibelli edicione, concilianda? concordia:
ftudio fum eo vfque progreiTus , vc abftra-
diuas loquutiones, modo illud t&TuMQ
adiiccretur admitti poffe putarem. Seda
fracreeruditiffimo, &; vere fecundumfra-
ternamcharitacem mecum agenteadmo-
nitus , abftra&is illis nominibus nunquam
defignari naturas , nifi quales funt in lefe,
6d fubie&iue: ac proinde non miniis falfa
teridicule , velDeitati vllomodo tribui
poffe humanicacis propria,vel humanicaci
Deicacis propnetates , quam dici Deitas,
effe humanitasjvel humanitas effe Deitas,
totum illum locuinalreraeditionemerird
expunxi : cancum abeft, vt pertinax in cr-
rore agnofcendo &: deprecando fuerim,
quicame,fiverborumvIus hoc paterecur,
& nifiiftudaditumadmukafalfa patcfa-
46 Theodori BezI
ceret, Ventati nihil detraheret , vt nemo
hic in me poffit vllam in ipfa doftrina dif-
crepantiam notare.Et vt melius etiam no
ris,quam tu me meumque ingenium pa-
rumnoris,atqueadeo quo candore folea
excipercdo&orum fratrum monita,ccce
tibi fratris nomen edocui emcndationem
hancdebeo. Is eft loannes Pifcator , vir
non vulgariter eruditus,&:infchola lllu
ftriflimorum Principum Naffouienfium
Herbornenfi egregiam operam nauas, cui
quantumde aliis etiam monitis debeam
alibi gratusprofitebor.
Mterd mea nouitas (inquis pag. T,$.)h*c esty
quodcontra Oecolapadium & Caluinum^cum
Zuinglio pr^edicatu exima a tropo,quod (ijiat
Pezelius euitari pofje negat facramentarium
errorem^En rurfum quantopere vererer
noftros,quos vocas,oftcndere.Nihil aute
in re ipfa variari,fiue pratdicato fiue in co-
pula metonymiam ftatuas > quotiesiam
oftendif
Tertio fum tibi fingularis in doctrina de
baptifmo meramfolummodo probabilitate pr&
texens,&hac confcientiame accufante confo-
lans.Woccinc ver6 eft,Hofmanne,bona fi-
de agerc? Do£trina Baptifmi pro meo mo
dulo explicaui qucftionibus feptuaginta
quacu-
CoNSPlCII.LVM 4-2
quatuor, &: in quatuor duntaxat ex tamo
numero feci probabilitatis mentionem,
quaerens qua rationeinfantesChriftiano-
rumbaptifentur.
Quxftione igitur 123. Dicoformulamfce-
deris indefinife his verbis conceptam , Era
Deits tuus &feminis tuiy&charitatem>nos mo
nere vt bene fperemus in genere de ils omni-
busqui ex fidelibus nafcuntur: particularix
vero occulta iudicia effe Deo relinqnenda.
Qu eft . 1 2, 4. Dico fidelium liberosprobabiliter
cenfcri Deo gratos effe aterna in Chriftoele-
cJione<> cui&s illudfatis idoneum teflimoninm
eftquod eos voluerit expiis parentibus nafci.
Idem repetoqu£ftionei27.nempe, Cftie-
rito prafumiferuandos omnes ex piisparenti-
bu4 oriundos^vtqui infosdere comprehenfi vi-
deatnr probabid vel imaginaria duntaxat
conieciura. Cedo, Hofmanne,quid in his
potesmerito reprehendere? Numenim
tu is es qui aliorum corda tam certo poflis
perfpicere , vt certo Sc neceflario poffis de
fingulorum fide &: laluteftatuere?
Quxftiotie denique 128 .quum antea di
xiflem quod de fide ad promiffionum falu-
tis adeptionem in fingulis neceflaria dici-
tur,videri mihiadfolosadultospertinere:
nectamen propterea infantes ex (anctis
48 Theodoribez^e
parentibus oriundos a falute excludi vel
Baptifmi fru&us, etiam fi ante auditum &C
fide apprehenfum verbum ex hac vita ex-
cedant,expertes cenfendos,fed potius fer-
uatos , 6c fruttum Baptilmiconfequutos
Xiierit6,reli&is Deoarcanis ipfius iudiciis
pra?fumi: nonexopereoperato,fed quod
eorum parentes non (ibi tantum , fed fuis
etiamnafcituris pofteris aeterna? vita* foe-
dusex ipfius formula,Ero Deus tuus & fe-
minis tui,apprehenderunt.Qiium he;C,in-
quam,antea pluribus expofui(Tem,tandem
ha?c fubiicio; Hdc tamen fic a me dic7afuntoy
vtEcclefi<z Cbristian& iudicio fubmittanlur.
Nec emm ignoropojfe etiam dici infantibus ftc
darifidem Svvctu&i , vt^vvd^c&i rjuoquenon
ivtpyeia, funt anima rationalipr^ditL^uidta -
mcn mtfjiprobabiltus videatur oftendimecfue
fententiarum hac in re diuerfitas fdem ipfam
Cbriftianam /abefacJat.Hxc igitur mea func
in quibus ecquid tandem eft quod merito
eonfcientiam mcamaccufetfannouu eft
dogma in Ecclefia,docere quod infantes
in fidem parentum baptifentur? an hoc
quicquatn detrahit pxdo baptifmo vel
baptifatorum infantium merito prefum-
ptxfaluti? Imm6 qua^ veftra efthacin
re conftantiafalij fiquidem tradunr,&:qui-
dem
CoNSPtqiLLVM 49
dera quafi irrefragabili aileueratione in-
fantesetfeformatafideignoLO quoda mo
do pr^ditos^produftoloannis Baptilfoee-
xemplo qm fit in ipfo vtero donatusChri-
fti agnitione. quo tamenargumento nihil
fatisfirmi ne ex conie&ura quideni con-
cludi poffe rnihi profefto videtut. Alij ve-
rofidem cunciis fine excepcione infanti-
bus baptifatis conferri in lpfo Baptifmo
docent.Et nifi ipfis aflentiamur, nos quafi
Baprifmigratisehoftesexecrantur. Atqui
fihocverumeft, potior fuerit infantium
quam adultorum Baptifmus, quurn hypo-
cricis adulris nimium mulcis fit inutilis ipfo
rum quidem non Dei culpa Baptifmus.
Necftarepoteritpriorfentenria,quodfide
fiocsn vtero prxditi infantes: vnde confe-
quetur illam in Baptifno non dari,fedan-
teadatam fanciri&C obfignari. Denique
quum neminiquicquam prxfcribam, at-
que adeo Ecclefie iudicia mea (ii hxc mea
funtjfubiiciam, quam hicin me vel adula-
tionis vel arrogatia? (peciem inuenies*?quo
lurecraditam ame Baptifmi doftrinaiUjVc
fola probabilirate fukum infamare potui,-
fti Pquam iufte quod de certa quarihone
dixi ad vniuerfam dodrinam trahis?
Doieuihipag. 9. quod tantum tribuarrt
. d. i.
5© Theodori Bez/e
cius voluminis auctori , qui confenfus or~
thodoxus appellatur,qucm ctiam publice
te refutaturum minaris. Ego vero tuo iu-
ciicio minime deeerritus,&: ventatem do-
drina: ilio libro fortiffime propugnatam
ample£tor,&: in hoc homine iudicij firmif-
fimam foliditatem,le&ionem pene infini-
tam,diligentiam fummam non poflbm fa-
tis(Deo (it lausjadmirari,^: tibi cauedum
etiamatque etiam cenfco, nefirefutan-
dum illum fufceperis,dentem folido infre
giiTecompcriaris. Age tamen quod voles.
Si refte quicquam hic cgeris, laudeme-
tiamamc referes. Sed optimumvirum
Caluinum vocari quinam tandem ferrc
116 potes 3 HotcnannclEtenimfitibi talis efl
( inqnis pag. 14. ) quifit quod Bolfecovitam
eiusfatis turpemejr infamem defcribenti , &
quidem te teFtem comfellanti non rejpondeas,
tu>inquam> difcipulm quonda (jr poftea colle-
ga , nunc verofucceffr Cdluinti Quafi vero
Bolfeci impudenti ffimi monachi tnplici
ifi his regionibus exilio,vxoris apud Papi-
ftas canonicbs proftitutione intamis: qua-
druplici apoftafia notati:ad nobis ma-
ledicendum a tcnebrioiiibus quibufdaai
condu&i.-qucm agyriam hinc mde ab i-
pfis Pontificiis pulfum egcftas tandem
paulo
Co NSPICILLVM. 51
pattlo poft iftos vomitus, Anifij Sabaudias
oppido,mifere enecauit, aperte falfas Sc
tam impudenter confi&as fabellas , quam
fi America? regnum ambinilTe, vel Turcas
aduerfus Chnftianos armaiTe Caluinus di^
ceretur,dignarime vllarefucationeopor-
tuerit. Vixit vir i!leinomniumoculis,do-
cuitviginti fexannos inciuitate&Eccle-
fia frequentiffima,ita integre &: innocen-
ter,vtomnibus charus,& infigne vircucis
omnisexemplum habitus, nullum habue*
ritinimicum nifi vel aperteveritatis,quam
docebat,hoftem, vel ex diuitiis &c flagitiis
notum, quorum ille implacabilis hoftis e-
rat.Et illum arbitratus fuitTem ego, poft
honeftiffime & purifiime exaftam vitam,
religiofiffime in Domino mortuum ,vlla,
defenfioneaduerfus illum perditumne-
bulonem indigere? Quodfitevelquen-
quamaliumiuuac iftis malediciscredcre
potius,quamiisque;infinitorupene homi-
nummyriades&;folipferedarguunt,frue-
re tu fane tua credulitate. Ego non rumo-
res incertos (equutus , non aliquo priuato
amore abreptus, fed certa, coperta , & te-
ftata omnia perfcripfi. Sed qui fit vt hic
rnihi,qucrn idem Bolfecus , prxcinentc
inter cxteros pfeudepifcopo Santefio
d% ij.
c i Theodori bez^
idcm Bolfecus tam hornbilibus mcndaciis
commouere fe polfe iperauit , filentium 1-
dem non exprobras?
An quod lcgifii quas prarcinenti Santo
fioique^Gallis ad mihi malcdicer.dum con-
ducris inianis vatibus : qux dcniqueiucci-
ncntidemum Rabhiniffimo iiuc Rabidif-
iimo Gcncbrardo pcrinu:tus rcfpondi?
Eafitibi non fatisfccerunt , agcdum no-
menedeintermeos accufatores: iinvcrd
(iicuti fortaffe dduerunt) fatisfecerunr,
curiliorum omncm virulentiam fuperas,
idque quatandcm occaiionc>vtomncs ad
iciemutuoplacide&fcandide toierandos
& erudiendos excitarem, dixi nouum non
eiTe vt prxftantiiiimi etiam viriqnotidie
difccndo proficianc , prolatis primarum
Ecclciiarum>ipiiufque adeo Petri , Pauli,
Timothci cxemplis.
Iftis adieci ingenuam ipfiusLutheri con
fcfiioncm , difeitis veibis agnoicentis fefe
rrtis contencionibus abreptum, fs&pe pec-
caiTe tribuendo perfonx quse funt natura:,
&: contra,&: magni lllius Philippi JWrge^c
(ppoviicfbtr. Attu , Hofmanne,ifiis quidem
fubfcribis in gencre, fedifta fpeciaJiacur,
obfecro,preteris:Nam hoc iJlud eit dcquo
nunc agimus , &: hic iile eft fcopuius apud
qucm
CONS MCILLVM. JJ
quem heretis.Quid enim aliud eiTe poteft
Humana? nacura? Chrifti tribuere, quod
fiue plunbns ( vt tu & veftri docetis ) fiue
omnibus locis ( vt docent vbiquicarij , v-
trumque vero diferte in Lutheri fcriptis
excac)fua EflTencia reipia adelTe poffit , qua
quod vnius diuina? naturas tam proprium
eft cv aiaJ&G vtne Angelica: quidem natu-
ix tnbui poffit,adhumanam naturama-
perte transferre? Et maximum hunc erro-
rem fcilitet excufare vel tegere poteft O-
mnipotentia? diuinae latibulum,& ignotus
illemodusquem prxtexere confueuiftis.
d^Tse^c autem illasPhilippi Qp&vTjJksa.
te pratermiffas quidem fuiiTe non miror,
fed hoc miror auiu effe te pag.nj.Cinglia-
norum appellationem tegere illius viri au
thoricate,&: qua^dam etiam ex veteribus
ac pene primis iilius fcriptis aduerfum nos
citare,a quibus illum poftea hac tota con-
troueffia melius perfpe&a difceffifte non
ignoras. Ad meas autem illas annotationes
quod attmet,viuo & illarum editione pro
banccCaluino ,editas, ( quodexemplum
protuli , vt quantum vir ille ab ku&peo-Kejqc
abfueritomnes intelligerent ) verum qui-
dem illud eft quod ais , me non paucis lo-
eisabillo m comexcus verfione &expli-
d. iij.
54 Theodori Bez^
catione diiTeniiife, quod jlle patientiffim e
tulit.ledquod in vllis Chnftiana? do&rin<£
capitibusabillodiifenferim nuquam pro-
babis. Quod fi me in iftis fuifle potius hal-
lucinatum quam illum oftcnderis, non eft
certe quidqua in quo mihi magis gratifica-
ri poiiis.
An vero propterea vel ego , vel alius
quifquam, Caluinianus appellandus? Mi-
nimc profecto , fed Chnftianus,donec
oftenderitis Caluinum a Chnfti verbo
diflentiendo , txcleiiam Chrifti fcidif-
fe:quod neque adhuc nobis oftendiftis:
Priuata enim veftra iudicia nihil mora-
mur^nunquam nequevocati neque auditi,
irnmo quos,commimem legitimam &: ve-
re Chriftianam fynodum tot iam annis fla
gitanres,nevocandosquidem,nedumau-
diendos eife , veftrates dicunt &: fcnbunt:
accufatores iide & iudices cc&Qaupem, quod
neque humano neque diuino iure licet.
Prc fer autem mihi , quasfo, vel vnum ex
praeftantifiimis etiam vetenbus Gra?cis &£
LatinisTheologis,qui non aliquibus na>
nis , ttiam in magni mometi rebus,non la
borai it^&fuositadocuerit. An ab illis pro-
pterea feftarum nomina deduxeris, iicut
Simonianos , Arianos , Manichasos & cx-
tera
CONSPICILLVM. J5
tera eiufmodi monftra, partim vt manife-
ftiffirme falfitatis rcos homines , partim in
legitimis fynodis rite auditos , & ex Dei
verbo danata dogmata pertinaciter tuen-
tes,damnatos,afuis auctoribus cognomi-
namus? Quod fi requiris prseterea veteris
Ecclefice exemplum a!iquod,ex quo appa-
reat manifeftius quantopereabiltisfa&io-
numnominibus,etiamquumpra?bitaoc^
cafio videretur,ipfi Apoftoli abhorruerinc/
ecce tibi Phileti & Hymen^ei dogma, quo
vnu ex prsecipuisChriftiana* religionis ca-
pitibus, refurredio videlicetamortuis,tol
lebatur. Hoc admodum lcriter rcfutauic
Apoftolus,qui tandem eos ipfosSaranas
tradidit, quum non paucos feduxifTent.
Philetianorum tamen vel Hymenxanoru
cognomentum non legimus : & fero fuiffe
Nicolaicas nominatos ex eo coniicimus
quodin Apocalypfi demum hbro,vltimis
Apoftolorumtemporibus fcriptos , Paulo
necCerinthianos necHebionitas nomi-
nante, (cdlS^ cAt^jtiojuvig illos & eorum
difcipulos appellante. Quod fi nec facile,
nec temercjfedpr^eunte demum legitima
cognitione,& non nili cogente neceffitate
vt Eccldiis cauerecur,Secl:arijafuis aufto-
ribus dcnominatifunt : quid iisfiet, auc
d. iiij.
56 THEODORI BEZi
quid randcm pratcxent qui Chriftiano-
runi nomine non tontenti, Lutheranos fe
i'c infcribunt,&: hoc nomine vocarigau-
dcnt? Nam hos ego non minus,imo ctiam
magis reprchendendos putaui, quam eos
a quibus Zuingliani &Caluiniani nuncu?
pamur. Attu pnmus,quemquidem noue-
nm,inuentus es,Hofmanne , qui hoc pro-
brum & dedecus vt re£tum quiddam tuta-
ri auderes. Ratione & iudicio,an vero po-
tiustumnoftri odio, tum pra?poftero in
Lutherum ftudio , agedum extuisargu-
mentis diiudicetur.S Det^jiDquis^ab homi-
nibns a quibus vere colitur cum laudefua ap-
pellatwnem accipit , vnde tantus efl Ecdefi&
Deijplendor^vt cjuum ETechias fuum Deum>
Efat&Deum nunsupauit , Efti.jj.&Rex ille
Deum DaniclU afpellautt,Daniel.6.cur a pro~
batis Deiferuisfme dedecore vocari nonpofsit>
Andi, Hofmanne,fi viuerethodieLu-
therus, ille quidtccum ageret ,audiens
fefeabs te cum iis confcrri , qui funt pro-
pter pecuharem & pcnitus extraordina-
riam vocationem^ToWroisin doftrinaatv*
KppTr,Toi,& omni exceptionemaiores?quo-
rum deniq; di&is ac fcriptis vllo modo re-
fragari,perinde fuitatquein ipfum Deum
infurgerefquodneminia tcporibus Apo-
ftolo-
Conspicilivm. J7
ftolorum cotigic. |Hi func enimtjui domus
Domini fundamenca ieccrunt,quibus qui
fuccefTerunt , &; ad confummacionem
vfque feculi fuccedenc , quancumcunquc
pra?ftances&:eximij,camen , teipfoquo-
queccfte , fine excepcione audiendi non
func : neque func cales vc in corum verbU
iurare nos oporceat. Deinde propoiicam
quxftionem permutas. Necenimqusero
an vt ex Abrahami,Ifaaci,Iacobi,Mofis &:
aliorum Prophetarum &: Apoftolorum
nominibus , fic ctiam a Luthero,Philippo
velalioquopiamnoftris temporibus, vej
olim poft Apoftolos excitaco diuinitus
homine^fasfitDeumcognominari. Sed
hocqua?rituran citra manifeftamidolo-
latriam,fasfitinEcclefiafefepro Chriftia-
nis ab vllis hominibus cognominare,quod
quum vt re£te fa&um tueris,non modo C4
res omnis Chriftiana? vetuftatis exemplo,
fcdetiarhexprefTo Pauli verbo refellerisj
qui Corinchios neque a fe,neque a Cepha
neque ab Apollo denominari fuftinec.-quo
niam inquic,nequediuifus eftChriftus,ne-
queillorum quifquam pro nobis crucifi-
xus.Ecquis vero poft illos excicit,cum ipiis
conferendus?
Horcacus ego vc Pauli monitis obfc-
58 Theodori Bezi
quuti ,proeo quod alijalios iftiufmodi co-
gnomcntis mordemus&laceramus, ne-
mo fibi mdulgcar, fcd firtni infirmos tole-
iciUy2(olim (dixi ) vtrapars fit infirma dif-
ceptarirfuamuis Dei bcneficio nuIioconcordU
Itbro egearnus,qnod confenticntes fintper om -
nia nostra, confefiiones.Conccdcs vobis pro
pterea fidei robur,quoniam nos foletis ad
puerilcm catechifmum relegare : quasro
cur igitur cum infirmis & rudibus tam im»
pacientcr agatis . At ne hoc quidem ferre
pores,nccahterin melaxishabenis inue-
heris, quam fi aufus eilcm haccollationedo-
tfrinam diabolorum pr&ferre Chrisii do-
clrtn&\Wxc enim tua verbafunppag. 19.
Immo vide fis , Hofmnnne , ne non fit in
ccclis rata ha*c tua confidentia : ac qe po -
tiusfimprudcstame vtopinari malo)inil-
lam horrendam execrationem incurras
qna iis maledicit Prophcta qui malum ap-
pellant bonum & tenebras luccm. Mcne
verotam ineptum &: reru humanaruim-
pentum atqucadco in(anumctleputas,vc
contra omniumeriam feculorum exem-
plum,velomncm confcnfionem probem,
veldenique diifenfionem reprehendam,
veldifcordixfpiritum in ipfis ctiamEccle
fi# vifceribiis fopiffimc grafTari nefciam?
&quse
C O NSPICILLVM. J9
&qu£fitdeniquehumaniiudicij,etiaabf-
que improbitate, imbecillicas ignorem?
Itaque toca hac fcriptionis moleftia ca-
rere tibi facile licuit. Qu# vero fit noftra
tum in fcholis,tum in concionibus mode-
ftia,ii non placet ex meo teftimonio difce-
re,quid ad me ? Res tamen ita fe habet,ne-
que vlla,vt fpero,intemperie a nobis vn-
quam obtinebitis vt maiimus veftrorum
cocionatorum exemplum imitari. Quum
autem hanc noftram confenfionem non
tantum negare , fed eciam refutare, &: qui-
dem prolatis quadraginta quatuor 6£ am-
plius locis conftitueris , age,nunc hoc a-
gamus.
^Adprimam repugnantiam.
Primum igitur pagina ioo. ibesame
conciliari cum eo quod dixi , confeffiones
noftras non egere cocord \x libro,id quod
pre/acus eftAfpaftes nofterdefuis inCon-
feflionurh harmoniam obferuationibus,
iti nimirum (ingularum ambigua explicari,
i/luflrariobfcura , qu&porrointer fc pugnare
injpeciem videri poffent , modefie conciliari^
qu£ denicjue in aliqua manent adbuccontro-
uerfiay (ea veropauciffima effc ) candide indi-
cari. Faciam quod iubes > Hofmanne,
60 TheodoriBez/e
tibi paucis rcfpondeo : ncque in ambiguis,
nequeinobfcuris, ncq; imisqua? infpeci-
cm pugnarc vidcri polfinc, vilameifere-
pugnantiavr cxillis ipfis obferuationibus
iiquct: coricrouerfias auce alicuius quide
morncnci,qua: fuperfunr, &c quas candide
iudicaremon aurem, (vc nos parum candi-
decriminaris) deprauare ftuiluimus,fciro
adveftrarum partiu conteffiones refcrri.
Ad id autem quod citas ex ortodoxo con-
fenfu,tunc refpondebo quum mihi often-
dcris vcl minimam inco apparere repug-
nantix fpecicm. Num cnim ifta contradi-
ckoria funt,Plurimas EcClefias Polonicas,
puhlcreinter fe confentire innoftracon-
feffione,&: tamcn alias efTc in eadcm Po-
lonia diuerfE,nempe veftra: (cncencix, in-
terquosfunceciam nonnulliex Bohemis
quos vocanc fracribus, quibufcum tamen
noftri pacem fraternam colant ? Quorum
exemplum quodnolicis imicari,an eftis
proptercaillisreligiofiorcsr*
Ad.2,.
SccunJoloco Danxum chariffimum
fracrem mihi opponis ^qui Deum fcripfe-
rim , vbique cnentialicerefte, quum Da-
n&us in Lombardum fcnbens.lib.Scnten.
i.cap. r4.dicac oradonemillam vulgatam
Dves
CONSPICILLVM. 6\
Devs est VBic^yEjintelligcndacffcde
caufali & Ivtpywmy pradentia. Riefpondeo,
Hofmanne, velnimium ofcitancer hunc
Danari locurn te legiffe , vel odium noftri
tibitenebras ofFudiffe. Necenimqua?rit
aut explicat Danaeus, nec ibi difpucat quo
fenfudicatur Devs eSSe VBic^vE,ied
illius qua:ftionis conqueriturLoinbardum
nullum viiim oftendiffe,ex qua tamen be-
ne demonftrata conuincantur tum Mani-
cha?i,tum Ariftotelici,tum Piatonici : om-
nes in eo errantes 3 quod Effentialem Dei
pra?fentiam in omnibus rebus ab ipiius
QAipyict feparent. Quodautern ait Marni-
xius cuius epiftola meis inferui,Caluinum
hancqua^ftionem refugiffe,ficdemum efle
accipiendum vc curiofam &: inutilem eius
fpeculationem vitandam cenfuent, no au
tem per fe curiofam effe exiftimarit,vel ex
eo conftat quod eius vera explicatio tum
ad refellendum Manicha:orum dogma a.
Seruetiftis renouatum deDeiEffentiare-
bus ommibus permixca,cum ad hy poftati-
cx duarum in Chrifto naturaru vnitionis
intelligentiamprorfus requiritur. Dana?-
umautcm 6 opinaris vfqueadeo inepciuif
fe vt Deum fua Effentia vbiqueeffe , id eft
Deumeffe Deum negarii^ilium vcrficu-
6i Theodori Beza
lum damnarit, Enter , prsefencer Deus eft
&; vbique pocecer: magna illi iniuriam fa-
cis,&Tparnmeo ipfoetiam loco quemtu
citas,partimannotationequartainprimu
caput eiufdem dittin&ionis 37. refelleris.
Quodadmiffionemautem Sp. San&iat-
tinet,non fcripfit Daiiarus CMiffwnem Spi-
ritiu Santfi ejfepr^fcntiamfwguUreme^ di-
fiinciam ab vniuerfali, quod tu jIIi falfo im-
put as , fed CMitti Sp. Sanfium^effe fentire at-
que habere cu efficace nouo pr^fentidt ac ener
gt£ modo.fiuefeculiari quoda cjr extraordin*
rio effech.vt copiofe declarat cefura ad di-
ftin£tionei4.neq;id vllo modo repugnat
EfTentialipra3fenti^trib9perfoniscomuni.
Denique,Hofmanc,quotfum hoc adim-
pugnandamconfeffionu ab Ecclefiis no-
ftris exhibitarum cofenfionem , in quibus
ne tenuiffima. quidem efthuius quacftio-
nismentio? Falleris autem fiquoddixi
de confeffione Turriana, inquadeipfis
Chriftiana? fidei capitibus, non autem de
fingulis quibufuis qu^ftionibus , neque de
finguloru locoru interpretatione agitur,
de finguloru infingulis cofenfionc di&ii
cxiftimas.Ifta vcr6 qualifcuq ; fic variecas,
veleciaminiftiufmodi particularibus dif-
c*cpatiahidicij,necfidei integtitati quic-
quam
CoN S PIC ILL VM. 6$
quamdetrahic,neque facit vc propterea
ivoTixfilibro indigeamus.
L^d s.
Hic requiro vel iudicium tuum,vel can
dorem , vel vcrumque ,praeterquam quod
hoc rurfus fingulare eft,in quo facile quif-
piam etiam optimus falli poteft,qui camen
in eandem fidei confdfionem penitus
confenferic. Scribens aducrfus Selnecce-
rum,vcftricerceordinis dedecus, dixi in
hocenunciaco,HomoilIeChriftuseftom-
nipotens , viuificus,&c.non tamen infefe
fed k$* aAAo,id eft quatenus in verbo fub-
fiftit,me hac phrafi,Homo ille in fefe,per-
fonam Chnfti non nominafte , fed huma-
nam eius naturam,& quidem in fefe, ideft
in abftra&o. Addidi poftea diferte hqc to-
tidem verba. Sedage errauerim^non in refid
inverbis,cum veteribus nonnnllis orthodoxts,
quos nondum fatis erudierant h^reticorum
captiuncuU. Hoc tamenfcriptu m volui, huma-
nam naturam non infefefednJ^^KKo effe Om
nipotentem, 0 mnipr^fentem, & adorandam.
Quid vero 2anchus nofter quicum fru
ftra commictere meIaboras?£*r#w,inquir,
enuntiationum proprius acfimplexmodus efi^
in quibus quafunt vnius natur& propria, ea
64 ThEodori Beza
deperfoni chriflipr^dicantur^nominc velab
c.zdcm nitur.i denominato^ vthic Detis noHer
■omnipotens eft $ vbiqucpr<cfens , Item , Hic
homo tjajpts &mortuus eflvel pcrfontproprie
exprejfo,vt ChriHus omnipotens cfl,& vbiqut
frjtfens><y,Chrittit6pA(fM & mortuus efl\(]ui-
£///,ir.ouis ., extmpUs dencgari nonpoteflil-
lud mjefc. Refpondeo, Hormanne , nun-
quam vifam n-dum lc&am mihi fuifle
Zanchi noftridifputationem.-ex quahanc
thcfimcitas, fedtamen dico-illam mihi
vt veriffimam probari, nec quicquam mi-
nus appofite in ea re dici abs tepotuiffe.
Nam quod ad huius regula? priorem par-
temattinet:illas vidclicet enuntiationes,
HicDeus nofter omnipotens cft &:vbiq;
prefens,&,Hichomo paffuscft&: mortu9,
qiiibus&riftaaddi poteft, oAo^seft om ni-
potens &;vbique pfsefensreas vere^ effepof-
funt etiam extra incarnationis oecono-
miam : & quum \n iis prxdicatum defub-
ie&o fecundum fuam naturam dicatur, il-
lam reftri£tioncm In sese , nonadmife-
nnt nifi fuperuacanee. In alteris vero lftis,
Chriftus eft omnipotens ik, vbtque pr#<
ft?h*,&; Chriftus cft paffus &: mortuus ,ctfi
prxdicatum de toto quidem fubie&o pro-
pcer vnitacem pecfoifsse , ac non de toto
fubiefto
CONSPICILLVM. 6j
fubie&o dicacur propter dimenfas nacu-
rarum propriecates , addi potelt ln priore
exemplo reftri&io ^Tx^S/t^t, vcloquicur
Paulus inicio epiftotaad Romanos;in po-
fteriore vero K&7& rop^, vel ov crupyj^vt lo-
quicur Petrusrat illud k$' ^aao hdiculo
adieceris,quuperfona?infubie£toexpref--
fj nihil extraipfam atcribui poiiitnllud au
te fefe fruftra prorfus addideris , quu fatis
intelligacur prsedicatumdepcrfona non
pofle vere nifi in fefe dici.
Faceorfic a nonnullis defcribi *£&>#&*
rcov communicacionem , vc ipfam quoque
nacurarum in concreco vnionem compre
hendat, quadicicur Deus (nempe ohoyog)
eiTe homo,&; homo dicitur efle Deusrnem
pe quo niam ficuc naturse vniuncur, ita bC
proprietatescomunicatur. Sedilludcerte
abhocdiftinguedueft,quodtopfa<V>&y<^-
rcvv appellacio declarac.Neque camen pro-
ptereavel a D.Philippo, velaquoquam
alioorthodoxo in do£trina deipfa hy^ o-
ftacica Vnione , & eius efFe&is vcl cantil-
lum diiTencio,immo neabHeffiandro qui-
dem fi tibi cognofcerelibebit,q.uae hac
derefcriptafuntcap.OrchodoxiConfen-
e. j.
6 6 TheodoriBez^e
fus 7. quxftione 2. pag. fecunda? editio-
nis 197.
t^ffirm.ts \ ( i n q 11 i s p ag . 1 04. ) in pr<tfatione
in librum Hejhandri , constitui pojje vnum
vqisu/Jfyov exJola7mgpsii(re-i Nestorz/ (i perpe-
tua& indijfolubilis ponatur 3 quod ' falfb ve~
firates imputant Brentio qui tamen hoc non di
citfedex Petro Martyre colligit. Immo,Hof-
manne, nuquam BrentiuaNeftorianifmo
excufans , vnionem Verbi cum noftra
carne non alio difcrimine definicntem,
quam proprietatum eifufione in hanc car-
nem immenfa , in Petrum vere &: alios du
mefa: cui errori poftea <ro<p)v <pdpM&)tov quz
lepotuitadhib.uitKemniriusab illa cffufi-
one mere Eutychiana ad vnicam wfyyeuw
de]apfus,qua? fundamentum fuit erroris
Monothelitarum &: Monophyfitarum.
Ca^terum ineoquodtu mihi attribuis, id
ipfum agis in quo nos dicis aduerfus Bren
tium peccare.Nec enim lllud ex mco fen-
fu dico, fedex Iacobi Andrca? fententia
colligo, Dcitatcm Chrifti ex eo definien-
tis, quodomnia cumillaHumanitate, &C
perillam Humanitate agat. Quumenim
agac etiam plurima Deus cum fan£tis,&:
per
CONSPICILLVM. 67
per fan£tos homines fua 7nze&gu&ei; Agere
autemomnia&Agerecancum aliqua per
aliquem,&: cum ahquo,in genere<©^^t-
cg&scoueniant ,necaliterdifFerant quatn
fecundum plus vel minus : pofita Andrex
fententia,confequeturnonaliter vnitum
Deum5ide(tTov Xoyov cumcarneChrifti
quam cum fan£tis,etiamfi non omnia per
carnem lllam ageret : nec aliam foredifFe-
rentiam inter Dei cum illa carne & cum
fan&orum carne vnionem^quam fi illa fta
tuacur perperua &;indifTolubilis,quum hec
hccemporaria&diflolubilis. Rurfum igi-
cur vides,Hofmanne, qu6 ceabducac no-
ftri reprehendendi ftudium.
L^d d.
Inhacfexta repugnancia libencer me
commiferiscum Amelungo&: Dana^o , &:
nos rurfum per nos ipfosvt diffidentia tra-
dences coargueris. Vcrumquecertefru-»
ftta.Beza{incii\is,pag.io4.)qu<eda attributa
Dei, qu<efunt ipfa ejfentia Dei, dicita rebus
ereatis participari. \^4melungm autemdiui-
nam Effentiamdiciteffe d/MS*<?ov, acproinde
aut omnia.autnmla \JI(*>/u&jb. Realtter fecun-
dumfe carni affumpta communicari. Refpon-
deo nullam effe in his repugnantiam.Nec
c. • ij.
68 TheodoriBezjE
enim,ficut iampridcm aduerfus Brcntium
difpucauijquum diccremquaedam atcnbu
taDei commumcari ab aliis mcrc eifcii-
tialibus &: incommunicabilibus diuerfa,fi-
gnificarevoluiifta inDeo rediflerre, fed
tantiim rationc:idque citra vllam compo-
fitionem auc multiplicationem. Diuerfi-
tas autem ifta (Tiuc ratio fccundum quam
dirFerunt)non c{iin Deo,fedin mencis no
ftra?conceptu:qua? ex diuerfis nominibus
multiplicat & racit diuerfa qux in Deo v-
num &: idem fnnt.Ex illis autem alia con-
fiderat mens noftra , qua? nullum habenc
ad res creatas refpe&um , cuiufmodi iunc
-#:ternitas,Simplicitas , Immenfitas & ce.
teraeiufmodi, quib9 naturaDeifimplici-
ter & abfolute qualis fit declaratur:&:ha?c
funt qua? propterea ovoi^<ht & dHjoivdvr!^
vocantur. Alia vero a nobis animo fic con
cipiunturvt habeantctiam refpe&umad
rescreatas,qua&EiTedicutur,&:bona?,iu-
ibe,fapientes,potentes & catera id genus.
Ethacquidem funtquaedixi communi-
cari,non tamen ElTentialiter ,neque fecu-
dum eundem modum , neque vt vna res.
Nam omnia illa funt in Deo , ipfa Dei ef-
fentia,fiueipfe Deus.-&: fumma,& (impli-
ciffime vnum : in nobis autem funt quali-
tatcs
CoNSPlCILLVM. 6$
tates creatse , & multiplices numero, &c ab
illaperre&ionein quamens noftraillasin
Deo confiderat , longelateque diftantes.
Inde illud Chnfti , Nemo bonus nifi vnus
Deus, quumtamen Deus omnia crearic
bona.-Et folus Deus lehoua dicicur,quum
tame finc per lllum omnia. Numvero jftis,
ideft vericati repugnanc ifta Danjei, <£uk-
quid efl proprie ovoicodb^eft prorfus dwoivwy\-
rovyCr Deitas aut illius ejfentialei<fico/byc nulli
rei creat& efl commumcabde\ Amelungusau
tem,quumfvt quidem mihi perfuadeo, cu-
ius alioqui librum teftor mihi ne vifum
quidem eflej aduerfum eos diflercret qui
hypoftaticam vnionem , (qux &: ipfa dici-
tur a patribus naivodvitt , nimirum ex Apo-
ftoliloco Hebr. 2. 14..) definiunt realiom-
nium Deitatis proprietatum in ipfam car-
nemeffufione, quitamen pofteacogun-
tur ;iliquascxcipere:meric6 aduerfwm eos
conclufic,nullum elTe huicexceptioni lo-
cu. Etenim neceffarioDeicas ld eft, 0 Ao y> <;
fefe carni vnies , fua quoque omnia ipfius
ish&/L&& fine excepdone vniuit,quodDei-
tas fitct/^gei^cadeOoVt quxcnnque ro>Ao-
76>acnibuuncur,eadcm Homini illi,quara
tione Deus ct/uil^oq fefe illi hypoftacice
vniuic, verc 6c reipfa attribuancur-.ac non
e. iij.
7© THfeODORlBEZyE
Humanicati quancumuisaflumpta?, quia
Homo quidcm lile euaficDcus quum afTu-
merctur vc fubfifteret in Aoya>: pjumanitas
tamcn quamuis in Aoyco non in fcfe fubfi-
ftcntiam na&a , non euafic camen Dcicas:
quam diftinthonem ab vnionis hypoftaci-
cce Chrifti definicione defumpca, qui non
obfcruanc,neceiTari6 func Eucychiani.Ta
liseftillaexLutherodefumptaenunciacio
ybiquit^vi^ChnsJum ejfe vbique nonmodo
fccundum Dtuinitatem , fed etiam Jecundum
Humamtatem- Concra vero qui prius lllud
non obferuancquo dicitur propcer perfo-
nc vnicateHomo illeeffe Dcus ac proinde
quicquideft Dcus , &; viciffim ac vnaea-
demqueratione,o Aoyoc eiIcHomoille,&C
quicquidHomo ille eft,& quicquid de Ho
nnneillo vcre dicitur,in hxrefim Neftorij
corruic. Sic autem cibiad alceram quo-
querepugnancia? fpecicm rcfponfumeft,
in quaexiftimas lfta Danxi, J£uod vnius
natur&proprium eflalteri tribuitunper voca-
bulum concretum perjonam notans : & h&c
propofitio,Deus ejimortuus , deperfonafeu to-
to vnito cft realis\§L ,iftud ex Admonit.Neu
ftadiana,/Vr/0//<e ChriHi.vtriufque natur* no
mina^proprietates & operationes omnes^rea-
Ufiime communkan ajferimus, ifta^inquam,
efle
CONSPICILLVM. 71
elTe dju&t(& , cum eo quod eodem loco &c
in eadem admonit. negatur &c pernega-
tur,natuns videlicet fingulis inperfona Chri-
Hi realiter commumcari Effentiales proprietA-
tesaiteriusnatura. H^cenim duo, Proprie-
tates Ejfentiales alterutrius natura, Naturis
fingulis , inperfona Chrifti ( id eft figilla&im
&C diftintte etiam in ipfa vnione confide-
tatis)communicari, &, "Jtriufquenatura no-
mina ,proprietates, &operationes omnesperfo-
n& Cbrifti communicari ; hxc duo, inquam,
, tam inter fe difFerunt quam hxc,Humani-
taseftDeitas, &C , Homoillee/i Dem -, quo-
rum illud eft Eutychianunvftud vero Or-
thodoxum.Qug veroratio non patitur na
turam de natura dici , eade etiam vetat al
terius nacurae proprietates Eflentiales al-
teri communicari.Iftud igiturinabftra&is,
(id eft, de naturis fingulis , etiam vnitis ac
proindeperabftra&anominafigniflcatis)
recte pernegatur vt mere Eutychianum,
dc ne verbaliter quidem verumrin concre-
tis autemquiapropter perfona? vnitatem
vnus &c idem qui homo eft, vnus &c ide eft
Deus, &: contra, veriffime tum de naturis
ipfis,(vt quumHomo dicitur eiTe Deus, &:
contra)tum de.proprietatibus,(vt fi homi-
c. iii>
72 TheodoriBezjE
nihuictribuas quaxunque lahoya attri-
buuntur,&: contrajrealiter & verilumc af-
fumantur per ^y^Tz^communicatio-
nem. Nccalitcr dcoperationibusipfise-
tum ftatuendum pcr Koi\07roiiav , quonia
viihs& idcm &J>v3rpa>7n>G agit quod agit,
vltra commune quoque^^TeAeoy^.-quam-
uis necHumanitas agatqu^ fuhtDeitatis,
nequeDeitasqua?funtHumanitatis,vtre-
diiiime Leo pnmus ad FUjianumexpref-
iit.Et h#c quidcm lta (e habent , Hofman-
ne , qua? (i re&e femel percipere &: veftra-
tibus perfuadere in animum induxcris,
non iam erit hxc inter nos difputatio con-
tinuanda,ftd lnftitucnda Chriftiana llla
tantopere a piisomnibus expetita congra
tulatio: ficut olim, in haceadem contro-
uei fia de hypoftatica vnione,auftore Cy-
nllo, Chriftiana Ecclefia poft miferrimam
diftractionem rurfumcoaluit.
K^id 7.
Qiiod Selneccero refpondens ytoivmicvf
lchccfj&roiv confundenti cum Hjoivomwi itv
his enutiationibus,Chnftus eft Mediator,
Seruator,&c. putas rcpugnarequodHo
minem lllum ad eundcm lcribcns dicam,
Viuificum efTe /^7 aAAo , id eft, quatenus
cft
CONSPICI LLVM. 7J
eftT^Ao^hypoftacicevnicus.Acquihoc
enunriatum in quo pr<jdicatum per cWJb-
cwdealteranacura in concreco prsedica-
tur , idem non eft atque alcerum illud cu-
iusprtfdicarumattnbuiturvere&proprie
fubie&o fecundum vtramque nacuram.
Re&e eciam negac Heffiander, eo quem ci
tas libro & loco , communicari poffevllo
modo humanas nacuras vim illam viuifica-
tricem, vtpote vni &. foli diuina? naturafc
proprum , quum humanicas non fic Dei-
tas. Nequehuic repugnatquodidemait>
carnem CVrifti dici viuificam per koivwim
icA^/C^T^.Bumanaenim natura humani-
tacem declarac m abftrafto.-caro auce Chri
fU,incerdumabftra<3:iue accipicur pro hu-
manicace, vt quum dicitur Chriftus eiTe Fi~
lius Dauidisfecundum carnem , &:pa(Tus
efte in carne: interdum vero concrete pro
Homine,vt quum dicicur verbum efTefa-
cturn caro : quo demum fenfu caro illa fi-
ue Homo ille dicicur viuificare,id eft vim
dluinam infinuare ^pTTaMo, fiuequate-
nus ide ille qui homo eft, eft etiaDeus v-
ritate perfona?: non aucem in fefe. Ac e-
nim,dices,Dana:usdiferceaduerfusKem-
nit.negac carnem Chrifti dici viuificam
pcr communicacionem i^^W^nemps
74 Thegdori BezjE
per illam communicationem dc qua ibi
diircritur , id crt donorum , fiue habitua-
lem,vt(chola(ticivoca*nt,qiium Heffian-
dcrdegraciavnionis loquatur,quxfunda-
mcntiieft akerius iiue fignrat? noivwfa
ichcouct.rtov. Deindecur,ob(ecro,vel fciens
prudens, vcl quod noftra ofcitanter legas,
alteramillam enuntiationem praiteris, ab
vtraque illa fupcriore prorfus diuerfam,
^uacaroChrifti vere &: orthodoxe dici-
tur fecudumfequoque viuihca? ncmpe
&quatenusineaChriftus pcenaspertulic
peccatis noftris debitas, &: quarenuseius
perfidem tum in verbo turn inSacramcn-
tis apprehenfa? interuentu,diuina Chrifti
virtute vimficamur. Vides igitur,Hofman
ne,quam diuerfafint qu<g tu vnum &idem
eifeopinatuses,ide6qucmodoa nobis ne-
gari,modo a nobis afrirmari, pcrpera falfo
tibi perfuafifti. Qux vero fubiicis partim
exCaluino meritoillos reprehendcnte,in
c.Ioan.6.qui animos aChrifti carne abdu-
cunt,quorfum huc apponas,&. in quos abs
tedicantur,ego quidcm non video, quum
nequeperfonam diuidat, quinaturasdi-
ftinguir,nequefalutein A07&) aliterquam
incarnatoqu^ramus.Denique quod aduer
fus Selneccerum fcripfi craffiffime elTe in-
icitix
CoNSPlCILLVM 75.
fcitia?,/^T a >v\o,intcrpretari, Aliunde,fiue
ex aho,vere dixi,neque pra?cedentibus vl-
lo modo repugnat : fed Vbiquitariorum
realem non in perfona,fcd in naturis corn-
municationemfiue efFufionem ftatuecium
refellit , qui fepulchre abfolui poffeopi-
nantur, fihumanicatem dixerinc habere
quidem in fe diuinitatis proprietates,ve-
luti Omnipotentiam Omniprasfentiam:
verum non a fefe vt Deicas fed aliunde 8>C
exdono : quodquidenihil aliudeftquam
duplicem Deitatcmftatuere, &aliapor-
tenraadmodum ridicule inuehere.
Putas etiam me 3c Danarnm eo illa-
queare quod hocChriftididumMatth.28.
Dataeftmihiornnis poteftas , referamus
ad gratiam» habitualem,&:tame Euty chia-
numeffedicamus , fiquis dicat Chriftum
etiam fecundum humanam fuam natu-
ramefle omnipotentem. Quam obie&io-
nem quum refutarem refpondens Iacob.
A ndrea: Thefi f.diftin&ione vocisOmnir
potenticE, qua? rWdo pro iure &C poteftate
res omnes creatas infra Deum admini-
ftrandi,modoproinfinitaillaviDeitatiEf~
fentiaJicer propria accipicur , pucas me
y6 Theopori Bez^e
proprio gladio iugulari quod in illa ipfa rc
fucanonemoxfubiiciam, Tam illos injkni-
rcqut dnas Omnipotentias , quam qut duas
Deitates ftatuunt > fiue vtramque illarum
ejfenttale quippiam ejfe volunt , fine vnam
juusitntialcm alteram creatam comminif-
€Mntury cuiufmodi ( videlicet pofteriore,
ideitcireatam )Humanitaci Chriftidatam
paulo ante agnouerim. Sed non ita eft,
Hofmanne, vttu putas : nequetamcito
meiipfiusfuerim oblitus.Icaqueduas Om-
nipotentias vtrobique pares & aequales,
ideftfummas &infinitas incelligereteo-
portuit, quamuis altera effet efTentialis &:
aecerna,altera verocreara.Nam huiufmodi
hacincarneChriiti efFufam efle voluc V-
hiquitanj, aperte (cribeces, humanicatem
Qhrifti per efFufas in lpfamDiuinitatis pro
prietates Deitati exxquari, nonquidem
oooictyCcd itycnct. Sic autem accipicnda mea
verba fuiiTe vel ex eo colligere debuifti
quodalioquidu^Omnipotenciasinxqua-
les, fvna videlicet infinica &: increaca,alte-
raverocreata&finita)duasDeitatesnon
conftituercnCinifi gjuoovv/ucoc,.
^ydd 9.
Quod in epiftola ad Illuft. Ele&orem
Saxonias lcripfi, Chrifti alTumptam car-
nem
Con s pi c iilvm 77
nem , quatcnus hy poftacice vnica eft cuin
natura afTumente , tam vbique efte ^T*
aMo,quamnaturam ipfam aflumencern,
poiTem quidem excufare, propteradditam
'illam reftri&ione : fedingenue faceor irn
proprieme vfum eileabftrado procon-
creto,quod etiam antea dixi de llloQu^ft.
mearumlocoame in pofteriore edicionc
emendato.
Ad
10.
Tu ipfefaterismento locutionesiftasa
me damnari,Deus eft mortuus fecundura
Deitatem: Filiushominis eftaeternusfe-
cundum humanicatem. Quid autem hifce
verbistibi vc\\s, fiquid Chriffo fecundum
humanitatem tribuatur , licet idem in ab-
JlracJo effari yficut non licet vbi diJiincriin&
negationem habet^etii diumultumque me
torii vt mtelligerem , nunquam tamenaf-
fequi potui: fiue quod meus hic fit ftupor,
fiue quod ita fepefcribas, quafi intelhgi
nolis.Illas deniqueZanchi thefes fan&e te
ftormenecvidiffe vnquam,nec quumhec
fcribere nancifci potuiffe;fed hoc fcio cam
beneintereruditilfimuillum virum &me
per omnia couenire in iidei negotio,quam
inter finceros fratres decet.
78 Theodori Bezje
Ad. ji.
Beza,inquis,p.ig.iio.fcribitnatur£hu-
manq eiTe exaltan non diuin* , contra A-
melungus dicit,exalcari cocius efife perfo-
n^,nec adalceram cantiim fequeftrandum
naturam. Refpondeo vtruquehoc vere
dici,feddiuerforefpectu&:diuerfaquoque
notatione.Exaltacurenim propne&in fe
fe non diuinicas que nec attolli nec depri-
mi poceft , fcd humanicas qiiam oportuic
eo vfquedeprimi vt fierec eciam pro nobis
xctTct^ antequam ingrederetur in gloriam
illam cuius ad huc complemencum in fuis
membris Chriftus expe&ac. Diuinicas
vero,ficuc no in fefe necabfolute,fed qua-
tenns fa&a eft caro fefe exinaniuiiTe ab A-
poftolo fcnbitur,Philip.2.fic etia in eadem
glorificata carncmerito dicitur exalraca
Ephe. 4. cuiufmodietia phrafibus Filius
defcedifle&: afcediiTe,venifTe , milTus fuiiTe
a patreft: reuerfus adpatre paffim dicicur,
no pcr (implice c&v5e?7T07rcLd-<jctv >fedpro-
pcer incarnatione& mediatorisin carne
funftionem.Pr^tcrea ficut ea,quam modo
dixi,ratione diftin&elecundum vtramq;
naturam Chrifto conuenk Depreffio &: E-
xaltatio , fic propter Perfonas vnitatem
Co N S P I CI LL V M. 79
c^uq de coto Chrifto vcrumque illud dici-
tur.Qusenamautcm iniftis rcpugnantia?
K^id
12.
Quod Dan£us^e*£6>pwni/ reftringicad
d v\$o(riv i n h y n o ft:i c i cx v n j o n is a rgu m e-
to,cuitamen glvhS ocrj nullus eftinabftra-
c~tis locus:ego vero aduerfus Pappu aliqua
7ne/?&>Pf]aiV ftatuo qu# ad abftra&a quo-
cjue pertineat, Kemnitium rionliberata
Danadaccu(atione,quum agat Kemni-
tiusde proprietatibus eiTentialibus,quas
re&equidem dicitfua fubie&anon egre-
di, concraBrentianam illam effufionem,
fed vult tamen ^e^f&quod ad opera-
tionemattinet. Egover6non^}e gratiav-
nionis,feddedonisin ipfamcarne aDei-
tatere ipfaerTuiis,fiue de gratia habituali
fum locutus,in quibus quum reciprocatio
locumnon habeat, fequitur eiTe quidem,
fed improprie iicdi&am 3r&e*;g»pcw>quam
propcerea Dan^usneglexit.Sed ingenerc
fcito ^e^fwoireiTe 7w7\vo-fi^v Sc longe co-
piofiorem tra&ationem requircre.
De voce i%ovoia$ prima nobis conteotio
fuit cum aduerfariis communibus,qui fuu
80 Theodori Bez^e
dtmgovcnof indc confirmare ftuduerunt,
quafi Deonaturam noftram per peccacu
non morcuam quod ad re&e volendum
&: faciendum, led duntaxat Ixfam corro-
borance.-quaueciamgracia Deiinele&is
ijc quidpaiv ^x^vov m vtramuis partem
merecoltitutu. Hinc pr<^bitaoccaiio quq
rendide huius vocis inloh. i.u. veraex-
plicatione. Alceram occafionem prae-
buic hseccohcrouerfiade elTenciali &rea-
li Carnis prefencia in Ccena Domini , liue
cum .pane Confubftanciaca? , fiueabfque
pane, nempevelannihilaco vel tranfub-
ftannato. Quurn enim hocdogma vltro
k(c proderet cflfe ^/V&Top,neceiian6 fuic
eius affirmationi pra^texenda Deiomni-
potentia.Probabiliter id quidem in fpecie,
vtcuidam nonita pridem in publica di-
fputacione rcfpondi,fi de humana racioci
nacioneagerecurcui verbum Dominire-
pugnarec:fed admodum 0,707x2$, quu hoc
dogma arguacur ipii analogias fidei verbo
diuino teftata? ex diamecro repugnare,
Dei vero omnipocenciafcipfam non oppa
gnet.Hicveroalij,vtPontificij,&:veftraces
(aniores , Omnipocencia: Dei modum
infcrucabilem dicere concenti^monetnon
effe vlcerius progrediendum, opponentes
lllud
CONSPICILLVM, 8j
illudpeffimedetortum Sola fjdes sv-f-
FiciT, quafi fidei obie&um eiTe poffit
quicquid fomniatur , modo aliquod Dei
verbum prxtexatur. Alijadhypoftaticam
Vnionem refugiunc , quam inicio quidem
aberTe&is definicrunc^reali omniumDei-
tacis propriecacum , ac prxfercim Omni-
potentia? in carnem ipfameffufione, ex
qua poftea realem carnis Omniprsefen-
tiam deriuant : poftea vero vna communi
operatione, quamuis proprietatibus fua
fubieda non egredientibus , commento
certemagisetia abfurdo,declararut.-om-
nes illo Matthasi loco abutentes.Ego ver6
apud Iohan.quidem i^adcLV vcrtiDignita-
tem,iilam videlicet adoptionisct|/<acwex
Apoft. l. Theffal.i. j.& n. Apud Matth.
verofic declararidixi iusfiuepoteftatem,
fiue imperium in omnium rerum creata-
rum adminiftratione , Chrifti carni, pera-
&o ipfiusminifterio,datam , qux Kejtoico$
quoque nomine ex vfu Hcbraeorum dici*
tur Ioan. 5. non autem illam infinitam &C
effentiale, Deiratisfubie&um nunquara
egredientem Omnipotentiam. Sed(\nquis
pag. it 1) Hefiiander & Zinchm iUud de illa
ipfafotentialov Xoyov accipiunt , quitdicatur
iUi data,ideftredditx pofiquam refurrexitk
f. j.
8i Theodori bez/e
mortuis.quam ante incarnationem habueraty
& qua ceu w Patris finum depojita^per incar^
natiohemfefe exucrat, quam cxpoiicioncm
aduerfii.s Selnccccrum rcpudicm. Quafi
vcro libcrum non (it diuerlis modis vnum
&: eundcm locum intcrpretari, citra vl-
lamin lpla Chniliana fide diilenfioncm,
ruodo cxplicationes quamuis fint diucria?,
vcl etiam intcr fe iepugnantes,orthodox^
fidci non rcpugnent. Sunt autem hx du#
e:ufmodi,neutiquama veritate&; rcgula
fidciaberrantcs ,fiuedeDcirateillum lo-
cum accipias vt D a t a poiitum fit pro
R E d d i t a,& iftud rdpondeat petitioni
ipiius Chriftiloli. 17. 5. iiue humanitati, a
cuiwsregno excipitur is qui fubiecitcio-
mnia 1. Cor.15. quod mihi quidem vt &:
Caluinoin Match. 18. & IacoboGrynaeo
in Pial.no.prxftantiifimisThcologis, ma-
gis probatur: fiue dcnique ad vtramque
naturam hoc refcramus. Nulla veroifta-
rum explicacionum vcl eifufioni vcl com-
ttuini cvzpy&ict fauet.
Ad 14.
Inrefponfione ad Andrcam contendo
potentiam quar eft aVerbo hypoftatice
inhabitante in carnem airumptam collata,
mediam
Co N S P I CILL VM. 8j
roediam non pofle ftatui inter Omnipo-
tendam Dei &; Angelorum , quoniam llla
fic fubftantialis , vel potius excraomnem
TigL-m^eiaM , ifta vero fit donum creatum:
comparanverofoleant quxad idem ge-
nus referuntur. Contravero,inc[uis,Jlatuitur
media h&cfotentia difertis verbis in admoni-
tione NeuFtadiana. Atqui ne lfta quidein-
terierepugnant, fire&um oculum adfe-
ras.Veriffimum enim eft quoddixi confi-
deransharum potentiarum naturam,qnod
aduerfum illos faciedum fuit tum qui ipfas
proprietates Deitatis docenc in ipfam car-
nemChnftifubie&iue efFufas,&; exemplo
Petri allato,gratiam Vnionis cumgratia
habituali confundunt:tum qui Chrifti hu-
manitatem,quamuis, no fubiediue,tamen
illa ipfa Omnipotentia rov hoyx conten-
dunt eflb reipfa Omnipotentem, ac proin-
de realitcrfuaque eflentiacumpanepras-
fentem. Neuftadienfes verohaspotentias
non exnaturx difcrimine , quonon k*}t£
wXicv fed toto genere difFerunt,fed fecun-
dum quantitatem &menfuram,triplicem
ftatuunt Potentiam, vnam Deitatis pro-
priam,E{Tentialem&fummam: alteram
Chrifti vt mediatoris & in carne confide-
rati : aux potentia vtinfraillam fummam
f. ij.
84 THEODORI BEZi!
fubfidet audtore Apoftolo1.Corin.15.17.
itafuprares omnes creacas eminetquibus
teitius potentia? gradus attribuitur.
Ad. 16.
Caluinus fcribens in hxc verba Chrifti
Matt.i8.Dataeftmihiomnispoteftas,&:c,
Memincrimm, inquit, quod ChriUiu iurefuo
femper apud Patrem babuitjjoc illi datum ejje
in airne nofira , ncmpe imperium in omnes res
creatasrfuodUnqmt aduerf.Selnec.Beza ex
Ca\uino)tum demumfe exeruit ^quum depo-
fita mfirmitate Cbriflus refurrexit. Ergo,m-
quis^.v Cal.fententia, Humana natura cbri-
flt habuitquoque hancpotestatem ante refurre
cJionem , quod etiam tempore exinanitionis
fu&profeffm efl Ghritfas.CMatth. n.profeffus
omniafibt effe tradita aPatre: &Be7a tlibifcri
bit ycarnem Christi per gratiam Vnionis , fa-
cJam ejfe Dei carnem>vtcoram ea omne genu
flcttatur. Agriofco hxc omnia. Sedcotra^ in-
t]uis,Zanchus lib.2.de Attrib.Dei,£)uatenHSy
itiquityhsmo eft Chrish/s , pofl refurretfionem
primum fimpliciter data illifmtb&cpoteflas-,
quum eam ante non habuerit. Namfi qua Ao-
yx; & Dei Filius in Dei forma exiflens , illam
Vqajim in manupatris depofuerat eo qao dixi-
mus modo7illa (fimpliciter videlicetnec^eni -
ttt*
' CON SP ICILLVM. 8$
tus exerens , fed qnatenm ferebat Mediatoris
miniHerium) faitafe exinaniueratin forma,
ferui aJfumpta:non igttur tam cum affumpta,
natura humana communicauerat. Jtixc quo-
quc 2anchi verba vt pu &: orthodoxa
quidniprobcm ? Nequehicianc vilarepu-
gnantia eft : fed in duobus hallucinaris.
Primum,qu6d ad gratiam habitualem,fiue
ad donum quod fubie£T:iuc collatum eft in
alTumptam ferui formam,cum gratia V-
nionis confundis, quahomo illeiamtum
quum affumeretur fa&us eft Deus , quam
uis ipfa Deitas fuam illam potentiam non-
nifi certis gradibus exeruerit. AtHumani-
tas non prius imperium illud adepta eft,
quam viftrix,dcpofitainfirmitate,refur-
geret,& ingloriam Patris introiret, quod
ieffione ad dexteram patris intelligitur*
Num tu vero hunc faltem Vbiquitariorum
errorem tueri velis,quo cum incarnatione
feffionem ad dexteram Patris, eodem tem
porismomentoconnedunt?Deinde ineo
quoque falleris,quodDei Patrisdecretua?-
ternu de poteftateinresomnes carnifilij
fui affumenda? fuo tempore donanda,
cumeiusdecretiexecutione, poftdiede-
mum inffrmitatis ipfius prseftita , con-
fundis.
f. nj.
86 Theodori BezjE
Ai 77.
FruftraCaluinum hoc loco ftudesfe-
cumcommittcre.Necenimhaeciuntrepu'
gnancii, chrifto d-atttm effe incarnefua quod
iurefno femper apudpatremhabutt : &: , (hri'
ftttmdicentem fdatamjibt omncmpotefiatemy
non iatfarcpotentiam, quam accepit ante con-
dititm mundumy(edquam acccpit, qunm ordt
natusfuit mttndi tttdcx : &: , Chrisiumpeten-
tem loh.ij.glorificarieagloria^quam habuit
apud Patrem priufquam mundus fieretptihil
petere adttentitium : fedvt diuina maieftasy
qttamfemper habtterat , nttncappareat in car~
ne.qttam aJfumpferat.Hxc,inquam>ncquc a
veritateneque inter fedifTcntiunc. Qui-
na dices .^Quoniaquod caroaccipit a Ver
bo ipfe Chnftus fiurcarnilargitur, vt qui
non fit prccari6Deus,fcd per fe:vndc fit vc
fit natura? humana? aduentitium,quod ta-
men eft Verbi oikoBzv , vtpote veriDei,
etfi non a fc, quiaFilius,tamen per fe3quia
vnicus eft cumPatreDeus.Gloria vero car
nisaftumpca^ficagloria verbidiffcrt,vt lu
men a luce.
Ai jS.
Amelungm infuis thepbm Umitatterminis
regni &fontificatns C\iefit& Cbnnem pctcsia-
tem
CONS P I C ILL V M. 87
tem in ccelo & in terra datam chriflo. Contra.
vero Zxnchus et(i Amelungo a(fenttens , //-
lud Chrifti dicium ad vtramque naturamre-
feratjntettigittamcn Omnipotentiam Chruto
redditam fecundum Deitatem : & negat ad
regnum ChriHi fufficcre poteshtem humani-
tati datam. Refpondco, & vere teftor mihi
nevifas quide vnquaeiTeiftas Amelungt
Thefes , quem quod alicnbi grauare mei
amicicia niceris,quafi nemo Beza? fit ami-
cus qujn pietati bellu indixerit,male facis,
Hofmane, &Jn veritatepeccas.Ec fi enim
hominem illum , quantum mihi ex veftris
in illum fcriptis animaduertere pro meo
modulo licuic , vt pereruditum , & verica-
tisamancem, alioquin illuftnffimo princi-
pi Anhalbinodo&orum & piorum aman-
tiffimo tolerabilem minime futurum, amo
&obferuo:tamen priuatam cum eo amici-
tiamnunquam comraxi.Sedad rem.Satis
illefefe,fat fcio,aduerfumtetuebiturHof-
manne , fi hoc illi tribuere velis , qu6d re-
gnum filij Dauidis,(quod fempicernum fo-
re Deus Pater tam exprefTe promifit , $C
Gabriel cft Beatx virginiteftacus, & ipfum
xtcvnxvkx nomen nobis cum ip(o vc ca-
pice noftro communiseuincit,) omniaiic
Amelungvu, vllo temporum fpacio termi-
f. iiij.
&8 Theodori Bez^
nari. Quis enim velleuiffime Chriftianus
hocdixerittlmmone Arianusquidem , vt
qui principij ducaxaccerminum Filio Dei
praefiniar. Scd hoc quidem fcniiffe, & qui-
demrefteexi.Cor. 15. Amclungumexiiti-
mo^deiiturum vltimoillo non quide Chri-
fti regnum , vt qui potius tunc vere tocus,
nempc in mernbris ctiam fuis omnibus l6t
totis rcgnabit , fed eum,quo nunc regnat,
regnandimodum.Quamuisenim adiefef
fionisfua:capriuos,quod adipfum attinet,
iamtumduxeric hoftes fuos, camennon
nifiin medio inimicorum fuorum adhuc
dominatur,intercedcns pro fuis, &: Spiritu
fan&o iuo miiiis paftoribus,acdoc*toribus,
ele&os patris fui colligens, &: aduerius Sa-
tanam, & pcccacum confirmans,eadem-
que vircucerebelles omnes iuftis fuis iudi-
ciis,prout nouit expedire,conteres. Tunc
vero , vlcimoetiam hofte,morce nimirum»
in fuisquoque profhgato, 6c inimicisfuis
cunftisin ignem artcrnum mifiis , trium-
phatora?ternii illud regnum,abolita prio-
readminiftrandi racione,ir)ibit.Ecquid ve-
ro aducrfus jftaZachus, quum ad priorcm
ill um regnadi modii requiri fcribit,vt iic ut
Chriftus jileRex cft Deus &: homo, iicut
&: vc Deus,& vt homo regnec?
Ad
CONSPICILLVM. 89
^Ad 19.
BezA omnem deieciioncm , ethumilitate
refero adhumanam chrifli naturam. Ame-
lungus autem ait totam perfonam , refpecltt
offictf->manere fub Dimmtate:& vt humiliati-
(Jnem litaetiam exaltationemejje totittsper-
fon&. Refpondeo,quod ad me attinet,non
aiio me defenfore egere quamtota illa
epiftola mea fexageiimn,qua citas,in qua
ex profefTo ante annos triginta , nomine
Laufanenfis Eccleiia?, abeata? memoria?
viro Ioanne Ribitto,Theologia? tum iliic
profeflbre ,&ame pertracratu fuit hoc
argumentum,cuius ignoratio tot contro-
uerfias tum parturiebat, quas tam cupide
poftea exceptas nonulli tpaximo Ecclefie;
malo mox fouerunt,&:adhuc fouent.Illud
quidem certnmeft neque attolli neque de
prinai in fefe poflc Deitatem , q.ua? tarrien
ficuttum propter hypoftacicam cumab-
ie&iffima natura noftra vnitionem , tunv
propter fufpenfam ad tepus in illa affum-
pta carnc fummam illam fuam ovipylctv,
dicicur ab Apoftolo fefe exinaniuifte : ita
etiamax aduerfo meritodicitur exakata,
quum pera&o Redeptionis noftrx mini-
fterio,ipfa Deitas in aflumpta carne plane
refulgerecafpit, &: hxc viciflim lllius luce
90 Theodori Bez^
colluftraca fupraipfos etiam Angelosc-
minere. Itaque hoc duplici refpe&u
Verbo quidem reddira fuic lumma illa po
centia qua (cte quodammodu , quodad.
^ep>*ttw>attinet,adtempusabdicarat, non
autem dcminuta,nedumfublata.-fcd tantu
quiefcens: Humanitati vero vidrici data
eftrei um omnium creataium adminiftra-
tio. NecaJiterfenfire d^ his rebus Ame-
lungumfacilemihiperfuaferis.
Ad 20. & 21.
Dan&us aduerfiu Kemnitittm negatPhi-
lip 2 .genu flextone fignificarireltgtofium ado~
ratiomscultum. Caluinm contra tn eum locu>
certum efl ', inquic, adorationem illtcnotari
qu&foli Deo pecultariter conuenit. Caluini
hxc: quoque verbafunt. Exoriturhh qne-
siio^ addtuinitatemne an ad humanitatem
Chrisit hoc perttneat , vtrumuts cnim non ca*
ret abfurdo. Diuinitati enim nthtlpotuit dari
nouum , Humanitativerh per fe aut feorfim
nequaquam competit tanta exaltatio , vt pro-
Deo adoretur. Rcfpondeode totaChriHiper-
fona hoc prtdicari, vt multa alia, quatenu*
Deiu manifcHatm in camc. Qjnid aliud
vero docec Dancus quam hoc ipfum ?
nempe noneffequidem diuidendu Chri-
ftum
CONSPtCULVM. 91
ftum in adoratione , ac proinde Verburn
&. Hbminem vnica adorari adoratione,
quoniam Homo ifte eft Deus: fed diftim-
guendas tamen effe naturas vt in Vnione,
iic etiam in adorationeiideoque Humani-
tatemChrifti noneflehuius adorationis
obie&um, quumHumanitas non fit Dci-
tas.-nectamen propterea exeludiabado-
ratione,quamuis non perfe, neque in fefe
adoretur, fed quoniam & quatenus eftFi-
lijDei caro:ficut qui Rege coronatu&pur
puratum ciuihterhonorat,corona Sc pur-
puram ab hoc honore no excludit,quam-
uisad easillum honorem vtadobie&utn
in fefe vel per fe non referat : qua fimilitu-
dine nonignoras veteres patres hocargu-
mentum explicaffe. Danxus lgitur illo lo-
co non negauit genu flc&ionis nominfc,
quod ad Chrifti perfonam attinet , religi-
ofum cultumfignificanChrifto debitum
vt Deo manifeftato in carne,fed meritp
Kemnitium reprehendit affirmantem
exhac genuflexione Chriftum humana:
naturse refpe&u hoe ius religiofe adorati-
onisaccepiffe. Hoc enim tarn eft falfum
&; abfurdum , quam (i quis dicerct cum
Eutychete,Chriftum effeDeum humanx
quoque natur? refpe&u. Nunquamnc
<p Theodori Bezi
vero,Hofmanne, inrerHumanitatem&:
Hominem diftinguetis, quum in Chnfto
Humaniras ncHomo quidcm fit, vt Scho-
laftici re&edefimuni,vt potc qux in fe no
fubfiftat , ficque vocabulum abftra&um,
quod in Chnftocofidcrarivt Concretum
minquam poccft? Cxterum, fi ha?c neque
icitisncque diccrccuratis , an proptcrca
haeretici iumus , Anani , Mahumetani , &c
quid ron> CiCterum Cyrilli,tum Alexan-
drini tum Hierofolymitani,NyiTeHi,Am-
philochij, Apollinaris, Athanafijexpref-
la de hac rc tcftimonia , fi licebit ex mea
tum aducrfus Brentium, tum ad Holderi
conuitia refponfione petes: vbiinuenies
iftaCyrilliintercartera, Numvthomtnem^
(idefthumanitatis refpe&u ) adorabimus
Immanuelem? Abfit. Deliramentum enim
hoc effet^deceptio^ac error* In hoc enim nihtl
ab iis differremus yquicreaturt vltrafaciorcy
& conditorem colunt. I tem , vna a doratione
colimm Immanuelem , fed fecundum quod
effentialiter Deijilus factus est hypoftatica
vnione caro.
Ad 22.
DavdMiinquis ydicitcarnem Christinon
viuificare^vtcaufam vit* sternx efficientem.
Sed
C O N SPICILLVM, 9|
Scd curomittis Fontis, & xvpJHajriu nomi-
na a Dana?o ibid. nempe pag. 365. refpoii-
fionisipfiusadKemnitiuroexpreiTa?Cauj(^
enim efhcientes multas funt , &; coordina-
tx , & fubordinata:. Verba autem Dan«Et
abs tedecurtataharcfunt, Viuificandiftgni-
ficatio dupiex eH. vmts enim Deut aliwiviui-
ficatyVtxvejLOvdmov vit&:eju&dam auttm viui-
ficat , vtinfirumenta , quorumrufius non v-
num genmefi.Caro Cbrishviuificat, vtme-
diumynonvt ipfe fons>& caufa vit& &ternA€f-
ficiens.EA autem( inquam egojdupliciter
ha?ccaro viuificationis inftrumentummi-
nimeotiofum , neque T^jiTj^oVduntaxat.
Primum quiaipfius viuicibusfanati,&fan
guine cxpiati , &: obedientia iuftificati fii-
irius. Deindequoniam non nifiipfiusper
fidem apprehenfa? interuentu , vitalisilla
vis Verbi fua membra viuificantisimnos
dcuuztur.Sed xegat, inquis, Bandtm carnem
ChriHi effe vllam c&pymxlw vel crwjtpyovcatt
fam.eiufdem libri.pag. 148. Nempe qaod ad
ipfamvun a?terna?& fpiritualis Yiajeffe-
ftricem, non aocem quod ad owjcuna ad il-
lius virtatis effe&um inftrumentaiiter con
currentia, nempeipfius carnis mS^^,
&eius tanquam canalis apprebenfioneni
fpiritualem per fiderti , vt paul'3 ante dixi,
94 TheodorjBezjE
&Dan£us eoipfo loco pleniiiime expo-
nit.Rette enim Cyrillus , Decebatenim^ in-
c±uit>nu//am aliam rem> & creaturam viuifi-
rarepo/fe ( etiam (i inte//igatur caro chnttife-
cnndum quodcaro est)nijifolam diuimtalis na
turtm. Re&c igicur negat Dana?us Chri-
ftum depofuiile vitam in carnem aiTum-
ptam, ideft, vcipfe ditercccxplicat,jlibi
quam in fola Deitacc quafi fubie&iue inef-
feviuificandi vircucem : atminime negat
carnemeireillius velucicanalem.Etquum
illi putas aduerfari illas Caluini phraies
pofitam effe , (jrnob/sproponi viHm in Chrisii
f/*r//£,nempequacenusperillarldefpiricua
licer apprehefam in nos traiicitur, nodum
ir fcirpo quaeris.Num enim vita eft in ipfo
verbo prasdicatornumin facrametis ? num
injaftoribusfnum inipfafide? Diciture-
nimha^c eiTeex auditu vcrbi: & hocver-
burr,vit£ verbum,&: poteo.tiaDeiadfalu-
tem:& Baptifmuslauacrumregeneratio"
nis: &panis ille communicatio corporis
Domhi. Hanc autem elTe Caluini fenten-
tiamexomnibus ipfius fcriptisliquet , &:
quidemfpeciatim exillis duobus, quosip-
femet ci:as, locis, in Ioh.6. vcrf. 51. quibus
teftatur , Vita c/uam nobis caro comunicat(in
ftrurjaetaker 3 &nimirueo?qudixi>fenfu)
dliundsc
C ons p ic ill vm. 95
aliunde prouenire,ex Deitate vtdelicetinqu*
folarefidet, vcex Cyrillo cicaui. Dcnique,
Hofmanne, hoc dico , cam Eucychianum
elTedicere , vim aliquam secerne^ vkaee/fe-
ctricem ipfi carm inefle , iicut Deusin pa*
nem , & alios cibos vim aJiquam liwic fo-
uende vit<g accommodacam indid/c:quam
dicere, Chnfti humanicaiem mc Deica-
tem, velChriftumctTe Deurn fecundum
ipfamquoquealTumpi^mhumanitacem.
<^4d 23.
Reprehendis Danad verba vc impia&
blafphema, quibws nonplus carni Chrislttri-
buit ad miracula viuificationis & fanationis
facienda .quam caro\^dpoHolorum contultt ai
edtta ad Aposiolis miracula, aut Firga 1JM0-
fis ad edenda miracula fJMofi profutt } nempe
vt nudumduntaxat inftrumentum, quidde-
monHrabatoculis hominum , quid Dei>as i//s
Xoyx efficeret. Refpondeo haec Darxgi ver-
ba cadidu & nullis praudiciis prarJencum
incerpretemrequrTere. Quuigicir fit du-
plex eorum inftrumencoru racia qua? iic
mouentur vtfefe quoque moueantiinter
queexcellit Chrifti Humanitas , partim
diuinitacis a&ionibus fubferuifns , parcim
humanam wbpyjav iuam exersns ad prae-
ftandum comjnunetotius perfcnascwre-
9<5 Theodori Bezi
te<TM&: merito Danseus aduerfus Kem-
nitium diflerens , quinaturarum operati-
onesnondiftin^uitfed confundit, diftin-
ftionemillam obferuauit: minimetamen
Humanitati Chnfti, tanquam mere paifi-
uo& duntaxat moto inftrumento,nullam
aftionexn propriam tribuens:quod vtme-
lius liqueat, repetam exempla a vetenbus
in hoc argurneto diferte explicata ia olim
&ab aliisanteme, (Scame aduerfus Hol-
derum &: aiios citata.
Miraculum in Lazaro & aliis a Chrifto
editum, eft aVoroAer/^ toti perion#tri-
buendu: fed ita,ficut refte rnonetCyrillus,
vt nequcDeitati attnbuamus Humana,
nequeHumanitatiDiuina,Etenim necef-
fario,ficut in hy poftaticaVnione diftinft^e
manet naturse,iic etia diftinfte funt &pro
prientes&operationes In his autem mira
c ulis fic patresOrtodoxi aduerfusEutychc
tem^abhumanis diuina diftingunr. NyfTe-
nusaducrfus Eunomiu ^Nec^hnmana na-
tura , inyuit>Lazarum viuificat^ncc deflet ia
centem mpatibilts potentia.fled lachrima qui
dem efl Htminispropria^ Vit& auteca qud vere
Fit&funt.Non nutrit multa hominum millia
humana nrdicitias.Non accurrit adficumom
nipotcns poieffav.Et Amphilochius Icome-
fis
Conspicillvm. 97
fis. Deusfum & Homoyharetice, Deus vtjpo-
dentmiracula, Homo vtteHantur affecliones.
Et Apolinaris. Efi homwis furgere d mortuis,
Deiautem excitare, &: Cyrillus, Propriumefi
fufrem&fubsianti& vt mortuos pofiit viuifica-
re , quod aqualiter Patri atque Filio inefi.Et i-
demrurius. gu& diuino modo faffafuntk
CbriHo, non funt bumana jcf/Vg/ attribuenday
fed natura ineffabili3&omnem mentem tranf-
cendenti. Ec Damafcenus ex quo illa fua
Danarus pene adverbu defcripfit,/* Domi-
no noHro lefu ChriHo , inquit , miraculorum
vis eratipfiusDeitatis atiio^manuum autem in
mtraculis edendis adhibitio:& vclle,&dicere,
Volo ^purgator , erat Humanttatts ipfius affio:
ipfius autcmatttonis effeffum, Humana qui-
dem natur&fuitrfanumfraffto, & quodlepro-
fus audiuit , volo : Diuin* vero panum multi-
plicatio , & leprofipurgatio. Item. In ChriHo
Dcitatis quidem ipfius aclio eftdiuina & om-
nipotens-.Humanitatis v ero ea qua natur&m •
fira conuenit:& effecfum qutdem humana na-
turs. eft quodpuelU manus prehenfa fuerit ejr
attracJa: Diuin* vero quodpuella fit in vitam
reuocata.T^jm & iHudeft aliud^ illudquo-
que ab isto diuerfum}quamuis vnm ab alto(\d
eft Deus ab homine )feiunginequeatin *-
ffione Dei^id eft quatenus agic perfona quas
98 Theodori Bezje
Dcus & homocftjltcm. Nec Humananatu-
ra La&arum a mvrtuu excitauit^nec rurfwsdi-
trinapotentia lacbrymatur. Nam lacbryma qui
dem funt quiddam Humanitatis propnumjvi-
ta vero.eius efiqui ejt tpfa injefefubfistens vim
ta. Harcigitur illi quibus quod opponis
ex Damalceno, quodCaroDomini diuinis
aBionibws ditatafitpropter puriffmam ad ver
bumvnitionem,noncd fpe&atvta&iodiui-
na & humana permifceantur , fed vt dua-
rum naturarum diftin&a? acbones docean
tur ad vnicum in cadcm perfona *$nvlite7-
fj& concurrere , quod in nullis aliis inftru-
mentis,ne in Angeiis quidem vel Prophe-
tis& Apoftolis locum habet. Nihil igi-
tur non pie &; orthodoxc haftenus Da-
nanis. Quodautem Chi fticarnemcum
Apoftolis,&virga Mofis comparat,ncqua-
quamfic accipiendum eft quafihxc inter
fe abfolute comparer. Quid enim cflet ab-
furdius,quum Apoftoli meri homines fue-
rint,Chnftus autem homo Deus , & etiam
qnatenus homo ipfis Angelis anteferen-
dus.EtvirgaMofis fuerit res in (cCc mortua:
Imm6 ne confert quidem inter fe a£tio-
nesillarumrerum inftrumenrales. Cuie-
nim dubium eft quin &Chrifti vox illa im-
peratrix, Lazarc veni foras, efhcacius fuc-
rit
CoNSPlCILLVM 99
ritinftrumentum quamPerri innominc
Domini,non fuo , iubentis claudum illum
ambulare : &: pro cxcitatione Dorcadis
Deum fuppliciter rogantis? nedum vt non
fuerit Chrifti vox longe aliud mfignius in-
ftrumentum quam virga mere 7po^htikov
in manibus Mofis organum , vel potius fi-
gnum.Qua igitur in reifta inter fe compa-
rat Dana^us? nempe in eo quod cft inter il-
las vt inftrumentales caufas s quantum-
uis impares , commune: quod videlicet
eius virtutismiraculorum effe&ricis qua:
folius Deitatis eft , nihilfit ad eas tranf-
ferendum.
K^Ad 2.4.
Locum illum A&.3.0V <$« toV Qv&vqv &*%<&-
&q Caluinus propter ambiguam conftru-
ftionem fic intelligi pofTedicit,vtdicatur
Chriftus vel Ccelo capi fiue contineri , vel
Ccdumaccipere,&monet neverbumdur
bix fignificationis vrgeamus .Ego veroia
prioreeditionemex verfionisNouiTefta-
menti ex his duabus interpretationibus,
priorem, nempe paffiuam fum fequutus.
Hoccine veroeftaCaluinodiflentire? In
pofteriore vero a&iue conucrti, Jguem opor
tetvtcosli capiant^x. quorundamcalumniis
100
ThEODORI B E Z i£
occurrerem quantumuis vanis &ineptis,
eadem tamen lempermanente fentetia.
Quis cnim ex veteribus aut recentio-
ribus prxter vos vnos hac phrafim, £)uem
oportetccelum recipcre , (\c eft interpretatus,
vt calum rcgatur a parte pofteriorc,vt lo-
quunturGtammatici.-acnonita vt opor-
tere ccclum dicatur rccipere Chriftum,
ideft,oportcrevtcadumrecipiat,fiuecon-
tineat Chriftum ad alterum vfqueaduen-
tummon autem, oportere Chriftum reci-
pere calu, id eft , vt Chriftus recipiat cce-
lumfltaquenequeaCaluinOjnequc a me
ipfo,in huius ctiam ipfius loci verikme vel
fententie diiTenfi,quumCaluinum nemo
fit,qui vel iufpicari poliic vnquam iftam
veftram Brentiam Omnipraeientiam, fiue
Omnimaieftatcm probafte. Et quinam
fuerim propter hanc vcrfionem , non re,
fed verbis diuerfam , vt li poiTem-, quo
rundam ineptifiimorum hominum cla-
morescompefcerem, tergiuerfator, vt iic
meapellas., qui tamen ingenuc fum pro-
feiTus ineade manere me fententia^Sed a-
ge, ponamus velmihi priore interprcta-
tionem,vtnon femelaccidic, poftca non
placuiiTe: vel , m e aperte a Caluino in ipfa
hmus lociverfione ^vcinaliisnonpaucis
locis,
CONSPICILLVM. I@j
locis diiTenfiiTe:mod6 ifta diuerficate,vel e-
tiam,fi vis,repugnantia, nihil in ipfafidei
noftras fubftantia & confeffione nouetur,
cur harix,$r quopiZ libroproptcreaEccle-
fije noftrseindigeant?
Caluinus Ephef. i, 10. dixit ex eo quod
dexteraDei(ideft,Deusipfe&:eiusimpe-
rium)ccelum & terram impleat, non refte
colligi Chriftum no nifiin cceloeiTe.Con-
tra2,'anchus negat dexteramChriftivbl-
queefTe eo fenfu , quo fcriptune docent
Chri{tumfedereaddexteramPacris,fedin
excel,(isccelis,fupra quos afcendit quaHo-
mo.Scd &Beza fcribit illius feffionis fedem
efTein coelis , non autem vbique defignari.
Refpondeo Caluinum eo ipfo loco fcribe-
re totidem verbis,eiTe veriffimum , Chrifti
Humanitatem efte in ccelo non in terra,&
de eo tatiirn in huius loci expofitione con-
trouerti,an hac particula I N coe l e sti-
b v s defignetur fedes imperantis carnis
Chrifti^anverofublimitasillius regni. In
hocigitur variamus fententiis : quas varie-
tas ne tantillum quidem repugnantia? in
noftras confcftiones inuehit : iedad veftri
dogmatis, quantumuis inter Pontificios,
xoi Theodori Bezj*
VbiquicarioSj&: alios cfiuerfis itineribus ad
effentialem in terris prxfcntiam carnis
Chrifti ftabiliendam concurrentes , flu-
ftuantis euerfionem confpirat. Parcicula
verolNDE in Apoflolicofymboloexpraf-
fa(vtaliapluriniaEuangeliftarum&:ortho
doxorum patrum teftimonia prsetermit-
tam) &huiuseiufdem phrafeos in hacad
Ephefios Epiftola ter prseterea reperitr* ex«
plicatio , neceffario ad iitum loci refcren-
da> Zanchi& meam fententiam mihi
quidem videtur vc potiotem confir-
mare.
i^id 26.
Caluintss Epifl. \43.D. Philippo infcripta in-
genuefateturiliu fibivtden nimiumphtlofophi
ce de hbero arbitrio diJputare.Beza vero tnpri
ore gu&flionuparteD. Camerario dtcata^vt ab
eius amicitia nonnihil fauoris Errorifuo facra-
mentario emendicaret) owjipyaav, cuius erro-
rem Itber ConcordU noHr& ex Ecclefts nostris
(inc[uis) fuflulit, dtferte hifce verbisprobat
Jguumprima gratia difponens non nifabintel
ligente & volente rectptatur,& homines natu-
ra fintin genere inteiii^entes & volentes:ho'
mo}non vtflipesfed vt intclligentia^&voinn
tate pr&dittu exhibitam gratiam recipit : rjr
quatcnHS
CoNSPlCILLVM. IOj
quntenm quidem intelligit cr vult esi Dea
conditori auuippn; > a quo naturales i/lasfacul-
tates accepit. Agnofco ifta,Hofmanne. Sed
qua tandem fide mecum agis , ifta prxter-
mitcens,ideftalcerum huiusorationisme-
brumfjguatentts autem bene inte/Iigit (jrvult,
idinfolidum aduentitia illi gratia tribuen-
dum9cjuafjt vt adfe pr¶ndum,ad reffe in
telligcndum, volendum^ faciendum^accepta,
gratiafefepr<eparetsecJe intelligat^velit^ (jrft-
ciat. Curnonetiam adieciftiquodeoipfo
loco profiteor, homine videlicet quod adpri-
mtgratU /#/>/#/», qua^videlicec lmmutatur
mere im&miK&qfe habere , &fequentem hanc
oumpyet&v effe grati&Deidonum , quoniam
nec intelligentia nec voluntas re&e fefe
mouere poteft, nifi non modo prseuenien-
te,fed etiam illamquidem illuftrante,iftam
verodirigenteillms gratia , quinosprior
dilexit?Num autem animam ipfam , vel in
fuaeffentia,vel in ipfis facultatibus,ac non
potiusin hartira qualitatibus , corrnptam
cum Illyrico arbitraris?Quod ad D. Philip-
pu auteattinet> vifuseftfane non paucis
nonnihil ex hnmana philofophianon huic
tantum argumento admifcuiffe. Sed tan-
tum virum vix quifquammihiperfuaferir,
vel tantillum voluifle gratice detrahere,vel
g. iiij.
io4 Theodori BEZit
de Originis peccacodeminuerc.Veftrasau
tcm aduerfus Synergiftas a vobis cognomi
natos concertauones,pra:cunte illo lnfeli-
cis memorie^ Illyrico, intcr vos ngitatasxno
fine dolorc cx lllaVimarienfi pr^lertim co-
gnoui, in qua ingenue fateor me Vvitem*
bergclib9 in ipfa doitrin^difputacione qua
tucntur,aiTentiri.Qu6d fi haxdifcordiain-
ter vos plane &:rcft:e eft c6pofita,eft de quo
vobifcum Deo gratias agamus.
Aduerfus Anoma:os quos Satan in ve-
ftris Ecclefiis feuic , & aJuerfus Pontificios
difputari neceffe fuit.an operabona fint ad
falutem necefTaria. Quod autern inter vos,
4 quibus perDei gratiam error ille vterque
grauiffimus iampridem & animaduerfus &C
explofus eft, potuitdehacre, &quidem
tantis odiis certari,communis aduerfarios
exhilarauit^piosautem &'eruditos valdc a-
pud vos&apud nosofRndincuimalo vti-
namveftcr )l\c ovmjikgs hbellus feliciusre-
medium quam aliis controuerfiis atculerit.
Quod autem meam hac de refenrentia in
pnore Quxft. mearum parce explicaram
optnans rii Heluetieaspoitcrion , tumBel-
gicwe Confeffioni,& Caluinilnititut.repu-
gnarc,
CONSPIC.ILLVM. IOJ
gnare,& quidem ex diametro , vfqueadjed
miror cibiexcidere potuiflc , vt tibi potius
iftud ab aliquo negligenter noftra legente
fuggeftum, quam abs te profe&u fuiffe vel
vliarefutatione indigere exiftimem,apud
eos qui noftra cum illis compararint.
1h exflicatione-huim propojttionx , Hoc cji
corpm meum.vnm in copula , alter infubietfo,
tertim inpr&dicato^alim etia in ommbm voci-
hm tropica v ocibmfede fixit . Efto. Propnatf
fe non poflehanc enuntiatione,ideft^Ta
7^ fy\ibv explicanda,ne ipfas quide tenebras,
id tftPontificios tranfTubftantiatoreslatet,
propterea coadtos partim ad indiuiduum
vagum , partim ad identicam propofitio-
nem,partim adalias fophifticas peneinna-
meras Chima^rascofugere.Vosautequid?
Ho c e s t, id eftjn,fub> vel cum pane eft,
ficut quum Piper eftinfacco, &: Vinum
in cacharo , communi loquendi genere di-
cimus,Hoceft piper,Hoceft vinum. Item
Hoc , id eft, hic panis, est definitiue vel
ctiamrepleciuecorpus,&:c.Qjj6dfihxc, in
fuarfententiasadilliusenunciaciones voces
enuntiatione, difcrepantia non impedic
quominus &Pontificij in Tranfubftantia-
io6 Theodori Bezje
*ionis,&: vos in veftra; Confubftantiationis
commento cofentiatis, an propterea quod
initio praefertim ex tanta caligine emergeii
tibus magnis illis viris,non confticitin qua
potiftimum fede tropus effet commodius
collocandus,proptereainipfarediffenfiffe
viderimeritopoiiuntr*
Aduerfum te,Hofmanne,&: alios nobis
contraomne noftrum meritum obiicien-
tes quod myfteria noftrx religionis ad hu-
manerationis norma exigamus^dixi , Nos
de his rebusdtj]>utates> neque originem neque
?nateriam,neque formam^neque effecia Sacra*
mentorum a ratione petere, immo m hls omni-
bm id ajferere>quod humanajaptetia ludtbrio
habuerit. At tu contra , 1 n q u is , alibi prolato e-
xemploex lib. lliad. 3. fcribis Deum feptfii-
mcfefe ad communem loquendi marem accom-
modaJfeytum quoque quum absirufifiima reli-
gionis myHeria explicaret. Tiine vero iftud
mficiari autis quin fingulis Huangelij pa-
ginis,infinitis pat abolis , atque adeo vobis
ipfisinterprctibusIoan.6.Panis,comeden
di,bibendi,cibi vocibus rerellaris? At enimy
inquis, in Santefium fcribensyafferis huncom-
mum gentium ipfiufy adeo Spiritus fanffi
perpetuum
Gonspiculvm. 107
perpetuum moremfuiffe^ vtadfignorumvim
osiendendam nomina rerum ftgnifcatarum
eis attribueret.Hoc afferui,fateor,&: omnis
generisexemplis probaui. Ergo>inquies,a
teipfomanifeftiffime^iffentis.lmdmani-
feftiliime hallucinaris, Hofmanne. Num
enim ifta phrafis , vel Sacramentorumeft
origo,vel materia,vel forma,vel effe&um?
Quorfum igicur pluribusifta rcfucarem?
Ad. 30.
Non conuenit , inquis , wtervos de huius
tropi nomine , quem alij metaphoram effe vo~
lunt,procjua,a Luthero, Vhiliffo^fy Bremen-
fibws explofa , nuncfubsiituitis metonymiam,
quamuis Dan&us recenter dicat hancphrafim9
Hoc est corpvs MEYM^eJfe mctapho-
ricam.Quafi vero quifquam ignorec meca-
phorx appellacionem incerdum generali-
ter accipi pro omni fignificacionis pro-
prix ad alceram cranflacione. Qupd fi lar-
giamur non ica fubciliter fuiffe a noftns
iniciohunc cropum fuo proprio nomine
declaracum,quid tum , quum de ipfa illius
enuntianti fententia inter nos conftet : At
curnonetiam fynecdochen veftram hic
commemoras , a quatu nuncad inufita-*
tum pra?dicacionis genus tranfis?Sed quid
io8 Theodori Be z je
fivos quoquc aperte dixero metonymise
tropum in fubiecto conftituere ? Quid e-
jiim aliud eft,dcmonftratiuumpronomen
fHoc)interpretariIn,Cum,velfubhoc,fi
repudietur fynecdoche, quam dicerecon
tincns poni pro contento ? Perabfurde id
quide,inuerfo totius enuntiationisordine.
Quod autem hic adiicis nos cogi agnofce-
re metonymiam noftram non effe fuffi-
cientem, &: ideo illi adiungere Sacramcn -
talis epitheton,quo tandem iure nobis abs
teobncitur?Etenim fiue nudafit fignifica-
tio,fiuecum reifignificate;exhibitione:ea-
de &vnica femper eft metonymica phrafis
qua rei fignificata: nomenfignoattribui-
tur.-neque ignoras Sacramentalem a nobis
hanc metonymia vocari,non vtciufmodi
phrafes natura differentes ftatuamus , fed
vt aducrfus eos qui nos calumniatur quafi
in his myftcms nuda (igna ftatuamus,pra?~
beri quoque reipfa res fignificatas do-
ceamus.
Quod hic mihi ob»icis ex ortodoxo
Confenfu, Cmdam vidclicet mtgno viro
cr orthodoxo, nonfatiffeciffe Signi vocabulum
in exphcadts de qmbut hlc agtmus enutiatisy
quam
Conspicillvm iog
quam a noftra fentetia non diffentiar, ibi-
dem explicatur,quatenus videlicet illi,cu-
ius nomen non edit,videbaturSigni appel
latio nimium efTe diluta,quoniam figna
fintfui natura dnutaxat fignificantia.-in Sa
crametis vero res fignificata? non nude fig
nificentur,fedetiam vereadfint & pr^bea
tur. At non corpori,Hofmane,vc cu putas,
fed menti&:fidei.ll!umtamen,quifquisis
fuit, nimis ea in re fubtile fuifTe aufim affic
mare,quu a verbo fignificandi & a nomini
bus Signi,Figura?,Symboloru, Antityporu
veteres tum Graxi tu Latini no abhorruc
rint: imone SpiritusquidemSan&usip-
fe per osMofis &Pauli loquens.Ad Bohe-
mica verocofeffionequod attinet:quuiu
bent per Infticutionis veiba intelligi id
quod perfefonant, iddemuacccipiendu
efTetumde fubie&is , ideft veroPane 8C
vero Vino,tum de pradicatis , nempe de
veroCorpore &:veroSanguine,non aucem
de ipfa attribucione,tocus ipfe locus indi-
cat:quadiftribucione quii pofteadicutef-
feSacramentale & vcraque illa in fua fub-
ftantia permanere,fatis oftendunt nec Pa
nem proprie effe corpus , nec Vinum pro-
prie fanguinem ,fed Sacramencali demu?
iicut loquimur,metonymia.
iio Theotori Bezje
Ksld 32.
Ssepe iam fum teftacus, fiuein capula,
quod mihi quidem commodius videcur,fi-
ue in prqdicato,vt quam plurimis fummis
viris placet,tropus ftatuatur, eadem pror-
fusmanerc fententiam. Idem enim pror-
fus fonare has duas enuntiaiones , Panem
Sacramentali ftgnificaUtone effe illud corpus,
fiueSacrametaliter ftgmficare corpus illud Chri
Jlitraditumpro nobis,&C>Panem ejfe Sacrame-
tumcorforts illiustraditifronobis : quaex-
plicatione nulla fic eciam vis declarationi
aChrifto addicse.
<~y*d 33.
Quisficlibellusifte quem formulam
ConGordi^eappellas ex quo h#c vcrba,
tu pag.iz8,tueciaancea pag.96cicas, Cor-
fusChrifti exhiberhnonfecundufubftantia m>
fed fecundum virtutem , neque fcio, Hof-
manne, neque diuinare vnquam pocui.
Hocfcio, quodcencies milliesin Caluini
fcriptis excac,ipfum vbiquc diligencer ca-
uere,ne quil queriturde revel fimplicis ver
bi, vel Sacramencorum, ipfemec Chriftus
feparccur a fuis donis , ac prafertim ab illa
Diuina &: viuificacrice Vircuce que^ ad nos
cx ipfo fpiritualitcr per fidem a nobis ap-
prehen-
CoNSPICIUVM. III
prehenfo,veluc ex capiceinfubie&amera
bra emanat. Quod igitur exhiberi illum
nobis fecundum fubftantiamnegat, non.
eft ad id refcrfcndum quod menti fideli
fpiricualicer fumendum pra^betur, ( quod
eft ipfemet Chriftus cum fuis donis)fed ad
id quod corpori corporaliter fiue vt loqui-
mini, oraliter , recipiendum cxhibetur.
Deinde ita fignificacur Spiritualem iftani
ipfiusmet Chrifti carnis per fidem percep
tionem non pennde accipiendam quafi fi-
acahquafubftanciaj Chrifti internosvel
commixcio vei cranffufio.-fed quodexcar
ne iemel in facrificium oblata, &; fanguine
in expiationem efFufo , vicam hauriamus:
que func verba Confenfionis mutuae dere
Sacramencaria incer noftras Ecclefiasar-
tic.13. Merito igicur & in Geneuenfi licur
gia,&inConfeffione Gallica Subftantia?
nomen vfurpaturaduerfus veftrorumca-
lumnias , quod ipfam Chrifti carnea Cce-
na excludamus:& in Synodis Gallicis Ru-
pellana & Nemaufenfi , quibus , per Dei
graciam interfui , comodaaddicaefteius
vocis interprecatio , ne perperam a cha-
riffimis quibufdam fratribus accipiacur,
qui , nobifcualioquiineademperomnia
confeffione confencientes,hanc tamen vo
112, TheodoribezjE
culamvt malea vobis&a Pontificiis de-
tortam declinant.
Ad 34'
Qua?ris an Heluetica Confeffio affir-
mans , Panem non effe ipfum Dominicorpus>
fedhmuscorporis fymbolum , fiue Sacramen-
tumy confentiat cum lftis Beigica? Confef-
fionis wcvbis^T^equaquam errare qui dicunt
id quod comeditur effe ipfflimum ChriHi cor-
■fus naturale , & id quod bibitur effe verum
ip(iusfanguinem.Kci)pondcoi{k'dc\uam op-
time & penitus inter fe confentire/ed vel
ofcitantia vel non facis bona fide abs te o-
miiTum efle quod ftatim &: continenter in
eoipfolocofubiicitur : ifta videlicet tori-
dem verbis fcripta, K_At inflrumentumfeu
medium quo hxc comedimus & bibimus , non
eflos corporeum , fedfpiritus ipfe nofteridque
perfidem.kudis, Hofmannc, non de panis
efu, nec de vini pocu corporeo , fiue orali,
feddefpirituali veri corporisfc veri ian-
guinis Domini perceptione per fidem agi,
ac proinde ne tantillum quidem inter
Helueticas & Bclgicas Ecclefias eiTe re-
pugnantiatf
K^d 3S.
Docct orthodoxus Confenfus pr^dica-
tipncai
Co NS P I C ILL V M. Hj
tionem Sacramentalem,qua dicirur panis
effecorpus,fignificautiorem &: expreffio-
remeffe, quam iftam prorlus propnam,
quadicitur panis effefignum corporis. Ec
quotieshoc ipfum cgo inculcaui.tanturn
abeffe vc tropus aliquid detrahat Sacra-
mentaliconiunftionijficut vos clamitatis,
vt contra mukum addat ad illius expri*
mendam naturam, &:, nifi per acccdentes
fteterit , efficacitacem? Sed concra videor
ego tibi ab ortljpdoxo Confen/u recederc,
in eo quod [cnbam,ldem efifie (iqutsdicatpa-
nem illum non effeproprie corpus Chrifh , fed
quatenus illud facramentaliter fignificat : &:,
panem non efife illud corpusfedduntaxat e'ms
fiacramcntum, acproinde vanifitimum efifie difi-
crimen illudquod hk nobis obiicitur. Qua fi
vero$acramentalistropice;locutionis,qiu
fymbolo tnbuitur rei fignificata? nomen,
duasexplicationes proprias inter fecom-
parare,& pares ac fentetia eafde effe dice-
re,idem fit atque fquod fit in illo Confen-
fus orthodoxi locoj propriam hanc enun-
ciationem, Hoc efil fiignum corporis, cimi ifta
facrametali,H/?f efiicorpus meum , conferre,
&: hanc quam illam exp reffiorem effe af-
firmare.-nempe qu6d illius fit vulgaris fen-
fus,cui nulla rci fignat^promiffio infit,ifta
h. j.
ii4 Theodori Bezje
verodoccnt rem ipiritualem corporalibus
fymbolis non tantum iigniricari,fed etiam
fidelimenti fpiritualiter iiimcndam pras-
beri. Vide igitur, Hofmannc, quotehic
quoque mei carpendi ftudium abnpuerit.
Etncforcc obiicias, hinc tamen conftare
irregularemdfeillam enuntiationem,//0c
ejtcorpus meurn , qux ad propriam &; regu-
larem reduci non poffitirefpondeofquod
non ignora>)vetcres non abhorruiiTe a fim
pliciiigni,&:(quod etiam latiiis patet ) fi-
gur^eappcllatione, quum illam ipfame-
nunciationemexplicarent. Quidni enim
hocfacerent Apoftoliexeplo,qui crnu&ov
&Lv<p$x}i£cL circoncifionem carnis vocauit?
Sedtamen aiTentior orthodoxi confenfus
fcriptori , figni nomen non falfum cerre,
fed nimis dilutum nec fatisexpreiTum pro
pterexortas a vobis aduerfum nos obie-
ciioncs exiftimanti :quod nimirum non d-
mniaiigna fint exhibitiua.Scd fi pro figno
Sacramentudixcris,vtinEcclefiavfurpari
vox ifta confueuit , rem certe ita vt eft re-
gulariter cxprcifcns ; quoniam lddemum
eft Sacramcn tale fignun^cum quo res ipfa
vifibili iigno fignificata, quamuis mcnti
& fpirituali modo > tamen cam vere fii-
menda
Conspicillvm. ny
mendaper fidem pra:beTur,quamvere vi
fibilia figna corpore percipiuncur.
Ad tf.
Definio communicationem corporis
&; fanguinis Chnfti in Coena, fidei perce-
pcione. Caluinus aucem inquadamad P.
Martyrem Epiftola aliam pra^cerea ftatuic
qux fit illius frudus &efFe£riim,quumvi-
delicet donis Sp.S. locupletantur quos
,Chriftus prius fide fibi deuinxerat.Quum
harcputasinterfe non confentire , Hof-
manne,fruftra tefatigas.Dico noftracum
Chriftoconfociationemfidei inftrumen-
to in CoenaDominifanciri. Caluinusau-
tem aduerfus eos qui pro re feu verbi fim-
plicis feu Sacramenti ftatuunt duntaxac
Chrifti merica & beneficia , teftatur nos
primum quidem ipfi Chrifto confociari,
poftea vero dona ipfius in nos defluere.
Quarnam autem eftin iftis velleuiffima
repugnantias fpecies? Perinde profe&o ac
fi quis dicat inter lllos non conuenire quo
rum vnus cibum manducatione , alter ve-
roconco£Hone&: digeftione percipi do-
ceat. Quoniam autem pag.95. idem nobis
reponis,quarro exte,Hofmanne, quafide
hunc Cajuini locum interpretens , quafi
h. ij.
ii(5 Theodori Bez^e
fenfcritfide quidcm rccipi Chnftum cx-
tra Canam , in ipfa vero Gcena hu&us $c
ctfcftus Chrifti. Quiscnim vcl lcuilrime
Caluini fcripta pcrcurrit, quinon miliics
legetit nos in Cana Domini ipfum-mec
Chuftumride percipcre , vtinde quic-
quid ad ialutem &: vitam artcrnam re-
quiritur,ad nos defluat?Neque vcr6 in llla
Epiftola vel vnicam voculam mueneris,
vndc hoccommentum poffiselicere: fed
hascCaluini verbainuenics qu£ perperam
deprauas, Etfiinhanc communtonem primo
vocationisfus, dievcniuntfideles,{ei\ qnomo
doextraCanaminrimpliciverbo &Chri
ftus ipfe,&:ipfius donafeu fructusrideper-
cipiantur ) quatenus tamen w illis augejcit
ChrisH vita, quotidiefe illisfrucndum offert.
H&: cflcommunicatio qu.im infacrafvena per±
cipiunt,£ugmeht6 videlicet vtriufque illius
toriuscommunicationis antea in rimplici
vcrbo adepta: : quod inftituta rit Ccena
Dnmmi,non vt tunc primum &ipfi Chri-
fto cofociari 6c eius donis frui incipiamus:
fed vt crefcat in nobis &nos in ipfo.Perpe
ram igirur duasillas communicationis (pe
cics (eparas,quum duntaxat diftinguenda*
fuciint.-&: nequein fimplici verbo, neque
in Sacramenxis jpfe Chriftusfideappre-
henfus
CONSPICILLVM. II7
henfus(qua ctiam vnicaapprehedipoteft)
afuifpirit9efficaciafitfeparadus:neq;infti
tuta fit CoenaDomini,vt ab illis noftra cu
Chrifto coiociatio inchoetur , fed vt quod
in nobis cceptum eft,magis acmagis,repe-
tico verbi auditu,& Coena: Domini vfu
fancitum,paulatim augefcar,ac tadcm vl-
timoillo die perficiatur. A vobis autem
qui tum in verbo fimplici,tum inBaptifmo
a/ipyii^^c Chrifti ab ipfiufmet Chrifti ttot*
vWa:& contra,Chriftum ipfumjicetinu-
tiliter, reipfatame, ac proinde a fuo falu-
tarifpiritufeparatu patticipari ab indignis
docetis,iftapartim no intelligi, partim vc
noua reijci minime miramur.
Ad 37.
Scrip G tibi refpondens,eunde elte pnr-
dicationis Sacramentalis, & Sacramenta-
lis fignorum & rerum fignificatarum pre-
dicationisfnodu,id eftquarationefign*&:
res fignificate vnum funt, eade quoquera-
tione Sacramenta rei nomine appellari,re-
latiua videlicet,vt coniun£tione,ita quoq;
pra?dicatione ex Dei ordinatione &pa£to.
K^AtOrtodoxur Confenfus^ inquis^ negatidem
Omning ejfe yrjtdicationem Sacramentalem
verborum,& vnioncm rerum cufigms^quum
h. iij.
ii8 Theodori bezje
fitproprie virtus & gratia Sacramenti; non
contingat , nifiin vero & legitimo Sacramen-
torum vfiu.ad accedentiumJaiutem.Quid igi-
tiit Hofmanne? Tihinc res ipfe &; earum
modus vnum &idem funt? Aliud cfle locu-
tionemderebus quam rerum vnitionem
quis ignorat? Eodem tamen modo res efle
oporcec3quo efledicuntur, vt fua conftet
orationi veritas . Pr^terca, an idem nulio
inodo efle dixeris quod nonOMNiNO fit
idem ? Deniquetota contextus illius loci
feries oftendit vnitioncm Sacramentalem
eoloco non confiderari abfolute in fefe,
fed quatenuseftefficaxvirtus Sacrameti,
refpeftu accedentium , quibus , fiqui-
dem fideles fuerint , tum figna tnm resfi-
gnificata*, id eft totnm & integrum Sacra-
metumeft vnumquiddam,quod eftindi-
gnis tantumdimidium, vtpotequifibi fua
incrcdulicate fignum quod fumunt,a refe
parenr quam afpernantur,quamuis,facra-
mcntalis coniun&ionis jn fefe refpec~tu,to
tum Sacramentum.figna videlicet corpo-
ii,res autem menti , ficut & in verbo & in
baptifmo,quibufuispra?beantur.
Ad $8.
Ait Dananis in Epiftola ad Selnecce-
rum
CoNSPlcULVM. 119
rum. Chrisium in Coena corpore fuo a fignts7
non a nobis , tam effe remotttm , quamcGsLum
ipfum e(iremotumaterra. At Caluinus Epi-
llola 39.adBucerlim ait->i//um reclefaclurum
fic/arius exprimeretfe locorumdiHantia Chri
ftuma nobls qui in mundo fumus difiun-
gere.Omnino icaeft , &c vcinam magnus i-
fte vir perfpicuicacis donacn inaius habuif-
fet.Sediniumma,Hofmanne, quum fole
pene ipfo fit clarius quod docemus^nempe
ficuc aliudin Sacramentis , imoetiam ia
fimplici verboincelligitar,aliudin verbo
quidem auribus audicur , in Sacramentis
autem oculis videcur.-fic alind corporis fen
fibus audiendum &: videndum,aliud men-
ti intelligendum, &: fidei percipiendum
prasberi ? quid miraris aDanaeo dici a no-
bis,id eft,a noftris corporibus quam loir*
giffime abe(Te,quod came nobis, id eft no-
ftra?menti&fidei noftra?, quam prxfen-
tiffime, & quam efficaciffime adfic ? vidic
enim his oculis ipfe quoque Abrahamus
diemChrifti , &veteres fideles eandem.
acque nos efcam & eundem potum habue
runt. Quanco magis nos qui vc illi promif
fis,fic exhibitis credimus?
Ad 39.
Danxus negac corpm paniadiungi e(fentia
h. iiij.
120 Tkeodori Bezje
fuarfttoniamjhlafidef Chr;Hnm ipfumfibi ap*
p/icat^u t tamcnfide careatpanis. Contra ve-
ro BohemicaConfefiio docetdnas illas resdi-
flmctasflgnum videlicet fyrem figntficatam,
id efje quod fignificani , & de quo testantttr^
non ta m en v el natura fua , v el natura li modo,
Jed cxin/Iitutione , & teltatione fundatoris.
Agnofeo vtrumque.£rg7?,inquis,D/?tf<f//*<i
Bohemica Confefitone manifefliflime difjentit.
Imomanifeftehicquoquehallucinarimi-
hi videris,Hofmanne,quu pucasBohemos
fracres eenfere efTentiam carnis Chrifti
vfquaminterris,nedumin,fub,vel cum (1-
gnisadeflc:fiuecomuncT:ionemSacramen-
talem efTe aliquam coexiftentiam realem,
veletiam aliquam inipfum panem infu-
fam energiam,vel virtutem ;quos errores
vides a noftris paffim ex analogia fidci
Chriftiana? reprehendi. Re&e igirur Da-
nasus illud vtrumque negat,quonia Chri-
ftiparcicipatiotota fpiritualis eft , & fidci
inftrumento peragitur, qua? fignis tribui
nullomodopoteft,nedt.mvc panis,velfiat
lpfum corpusC hrifti,vt nugantur Pontifi-
cij,vcl fua eftcntia coha:reat , acque adco
vniatur cnm pane.Nam certe ex alcerutro
iftorum cofcqueretur pociorem cfle illius
panis , quam omnium fidelium conditio-
nern,
CONSPICILLVM. 121
nem ; quum tamen non panis , fed h.omi~.
num caufa,fitCoenaDomini inftituta.Re-
£te quoque Bohemi fratres Sacramenca-
lem tum pra?dicati©ne,tum vnitionefqu^
tota eft relationis,&: minime vane, fed di-
uina; & certiffim^ promiffionis , in eo po-
ficam , vc quatenus vtrumque ftatuunt,
femper a Deo minime fallaciter pr^betur,
vnumvidelicetcorpore corporaliter , al-
terum mente &:fide fpiricualicer (umen-
dum , eatenus hxc duo vnita dicancur.
Ad 40. 0
Scribit aduerfus Harchium Beza, CMu-
tationemfacramentalem non magis ejfe mira-
culofa aut ineffabilc-, cjuam quum ex cera com
munifit authenttcum publici wstfumenti fi-
gillum. Contrarjnm fiatuit Vetrw Martyrvt
mfra allegabo. Ego vero hacde re&antea
nonnihil refpondi , &. fuoetiam loco di-
cam,fiDominus dederit. Tantumnuncv-
numquoddam attingam exhniustuaere-
fponfionis pag.iii.Scripfi figni interhomi-
nesrebttehumanis fanciendis vfuryari folitay
etfia chriHianis facramentis , circumfiantiis
rituum,& rerum d/gnitate,ipfo<juefine Tan
t v m dijferatfjQvji n t v m ab humanis dh
ii2 Theodori Bezte
nina^&a coeleftibustcrrena ingcncrc tamen
conuenire.Quid ad h£c,Hofnianus ? Profa-
mfitmxeft, ( in q u i t ) hacfentcntia^u & dtfferen
tia inter figna humana^Sacramenta dtuina
jtlenc coliecla^ nihil largitur potcntia Dci\
Audisjeclor^hominisreligioiiiiimifencen
tia detrufum ad inferos prophanifiimum
Bezam. Sed qua racionc:Ow^/^ enirn (in-
quit)TANTVM habetvimexclufiuam.Qms
verotibi excidere litud potuiffecredide-
rit,vtcum Tantum , 6c , Quantum coniun-
guncur, Tantum accipcres pro Solum vel
DuntaxattEcciuod vero difcrimen longius
vellatius incerres vllasvcl animo poffis
concipere,quam quanco res diuine; ab hu-
manis , res cadeftes aterrenis diftant? En
quo abripiantur quibus afFe&us dominan-
tur.Ego veroabhac tam enormi damna-
tione non modc^ ad le&orem quemuis non
penitusiniquum,fedetiam adipfum Hof-
mannum,vbih£c expcnderic, prouocare
nondubito.
Lsfd 41,
Difplicet tibi quod in Confeffione Bo-
hemica Veritatis nomine,quam aiunt&: a
bonis & a malis accipi , intclligamus , non
ipfam
Co N S p'lCt LL V M. IIJ
ipfam rem Sacramcnti,id eft corpus & fan
guinem Domini ( etenim qua?communio
ChrifticumBelial?)nequefru£tumSacra-
menti, confociationis videlicet cum Chri-
fto confirmationem , &: qux beneficia in-
de in folos credentes proficifcuntur,fed fi-
gna ipfa, qux quod ad Deum attinet,fem-
per funt verum &: integru Sacramentum.
Seddura <?/?(inquis) h*c. explicatio ,ejr valde
violentai & nifi Epicureifmws illamfouerety
vix aliqujtm diutumitatemferret. Immo vc
norisanfratrum Bohemorum mentemfi-
mus aflequuti , lege , fi voles , quod ex ea-
demConfeffione m noftra harmonia cita-
tnr fectione u.pag.80. verf.9. Iftam vero
Epicureifmi criminationem, qua nihil vi-
rulentius in quenquam dici poteft, opera>
pretium eft videre vnde tandem colligas.
An 'quod r,vttu dicis ,fgna & resfgnifcataf
vnione quadam ex insiitutionc ChriUifen-
dentenon iungamust Falfum,fi modo per
inftitntionem Chrifti non ipfa verba, fed
Chrifti ordinationem illis verbis teftatam
intelligas.Sed vnionem illam certe aliqua
fubftantiarum in eodem loco coexiftentia
vobifcum non definimus,quoniam neque
ipfius corporis Chrifti veritas,nequeChri
ftianorumfidei analogia,neque ipfeinfti-
114 Theodori Bezje
tutionisCcen;rDomin4 finis ac fcopusi-
ftudpatiuntur:fed relatiuam duntaxat,&:
mhilomini'iscerr!fiimam,ac,ni(i incrcdu-
litas obftiterit,efficaciffimam illam confti-
tuimus,vtpote non ipforum fignorurn,ted
noftn iropriecaufiunftituram.Num,^»^
res jignificatas nonfaciamw corpits (jrfangtsh
nem Chrtfff? Faliiflimum & impudentifii-
me jn nos retortum commcntum.u^/w,
inquis , res i/Lu prafentes cum fignts effene-
gafis,ln terris,certe, &; corponbus noftris
praefentes ciTencgamus: vere tamen qui-
bufuis pra?beri, & fidelibus mentibus prar-
fentiflimasefTe, &:abillis perfidem fpiri-
tualicer & efficaciffime percipi affirma-
mus:&hoc vtrumque turn Euangclica: to-
tiushiftoria?& Chriftiani fymboli&: vna-
nimiac perpctuo Orthodoxoru omnium
patrum teftimonio confirmamus. Iftud
ne vero eft Epicurcos effe ? Sed entne , in-
quis, panis ey vinum ijla veritas accepta?
Erit certe : Nam vt Euagelium eft veritas
criamab in fidelibus & hypocritis auribus
auditum >ita&Sacramenta. Idcore&ead-
ic#umeftinBohemicaconfeffione,&rrrf-
mentaliter (ycxtemo modo.Scd nge,audiant
pmneSjHofmanne, prarcipuum accufatio-
Bis tux cap\.n.Eritne>\n(]uis,panis &vinum
iska
Cq^NT.S PICILLVM. Ilj
*&* veritas acceptA^quum credetibus indevita,
jtromittaturrfuxmvos ipfidocetisfideles hau-
rire non ex elementisjed ex corpore &fangui
neChriftvt At ego,Hofmane,fi cu arbitraris
figna Sacramecorum effc ipfam Sacramea
torum vericacem , & fi doces vitam a?ter-
nam vel ex fignis, id eft ex hoc pane & vi-
no, alicer quam quatenus fidem noftram
excitat,&: alnlde qua ex ipfo mediatore,ii
que proprie ex ipfius Deitate, vt vero le-
houa &: vitse fonte : ex ipfius autem carnis
vt ex canali,&: quatenus tum in illa fuerut
omnianoftra pcccata expiaca, tum eius
per fidern apprehenfe interuentu ipfi coit
fociamur, peci & hauriri pofle exiftimas,
non video quidem ego quinam non fis tu
potiusmanifeftx idololamaereus , quam
nos pro Epicureis habendi: quod indignif
fimum tot piis &c vere magnis in Ecclefia
Dei viris , partim iam a Dominoinfuam
quiecem recepus , partimadhucfuperfti-
tibus conuitium abs te fa&um Deus tibi
condonet.
Ad 42»
De hocdidoquod Chriftus extrapaf-
fionis negotiu nihilnobis profuit , dixi-
musfuprafuo loco.
126 Theodori BezJ
yid 43.
Quaeris,Hofmanne , quomodoqnod
in prazratione ortodoxi Confenfus fcribi-
tur,nempe peracto & confumato nostr<zex~
piationis mysterio carnis Chrisli prtfentiam
fosthacmimme neceffariam effe , cohsereat
cum e oquod vobis alias ad ncgada Chri-
fti carnis preefentia in terris, obncere con-
fueuimus: nempe ^fichristmventurm est,
JErgo nundum adejje:autfi iamproprie venit->
celebrandano e(fe amplimmylteria. Ad hoc
vero quatade refutatione opus eft,nifiheG
pri9quinaiftainter(ediiTentireexiftimes,
nobisoftedas? Enimuero quum Chriftus
idcircoincarne&: in terras venerit,vt id
impleret quod pleniffimepra^ftitit , quor
fum in terris in illa came ver(aretur?ltaq;
non ad nos expiandos , quos, vnica femel
fa&a oblatione fui ipfius , in a^ternum re-
conciliauit,fedad iudicandum mundum
rurfus venturum illum expc&amus Qui
vero carnis prxfentiam negac , Chriftum
Ecclcfia? Cux ad cofummationem vfque fe
culorum adeiTe minime negat, fed diuini -
tatefua,virtutefua,gratiadenique&:me-
rico , neque pcrfonam feparat qui natu-
ras fuis perpctuo duraturis propri-
etatibus definic. Nondum aucem adefle
in
CoN S P ICILLVM. izj
interris quivcnturus expe&ature Coelis
res ipfa conuincit, & totidem verbis tefta-
tur Auguftin9,Et,fiChriftus carne adeflet,
ficuci vultis,qu is cffet horum myfterioru.
v{9,qu<£madauitobleruadadonecveniret?
k^dd 44.
Zanchus contendit dari nobis corpus chri-
sU edendum non vtviuum ,fed quatenusfuU
exangue incruce: etfanguls cius bibendus^na
vt in venisftus ,fedvt effufus pro nobis. At
dicic Gailica confeffio, quodmortuus & ex-
citatus a mortuis nospafcat &nutriat.EzBczz
dicit, VerboDei nos reuocariinfacramentis
adcarnem Chrisii no quafit in terrisyfedqu&
fitfupra ccelos. Lege,Hofmanne, totum illu
Zanchiilocum pulcherrimum , 3c re&o
mentis oculo confidera , &c coperies man-
ducationem carnis,non vt nuncadhuc
mortua?,fed vt qux mortua fuerit pro no-
bis, dedncere nos ad vnionem fpiritualem
cum vero illoChrifti corpore,quod iam ia
ccelis viuit , vtnos quoque remiffionem
peccatorum,in morteipfius nobisfpecia-
liter quali in viua imagioe,in facra Coena
reprsefentatam amplexos viuificet . Cce-
na vero Domini effe inftitutam proprie ad
Chrifti facnficij memoriam in nobis reno-
uandam,& expiationem peccatorum no-
n8 Theodori Bez^e
bis quafi ob oculos ipfos ponenda,&:in me
tibus noftris vera fide obfignandam , tum
ex ipiis infticucionis veibis, cum ex fra-
ftione facramentali ( quceadhucin veftris
liturgus defideracur ) cum deniqucexeo
conifric,qu6dfeorfim &diftin£tis fymbo-
lis corpusedere vc tradicum pro nobis, bC
fanguinem vcpronobis erfufum bibere,
&: fic mortem Domini annunciare diftin-
■£cc. iibemur.
His expoficis quibus videri poccsftu*
duifTedifcordiamincerfratres ferere, (Ted
fruftra vt fpero) erudire nos quidem cerce
cum iftacanca confidencia non poces,qua-
fiquiatediirenciacnihili*cnciac,regredior
adpag.hb.tui24.mqua conuitium mihi
facis grauius quam vc eo non commouear
fcd leuiore de caufa quam vc iralci poffim.
SumteftatusDeum&: Seruatoremmeum
vnicum,apud cuius tribunal omnes ftabi-
m9, nihil mihieffe charius veritatis ftudio,
&: fi ex te aliquem errorcm didiciffem , me
quam auidiffimefuifTc veritaci a(Tcnfurut
Addidi me ftaturum Ecclefi.ce iudicio, fi
collatis tuis & meis rationibus deprehede-
rcrinerrore verfari. Obfecro , quidnam
hicamedi&um eftquo quifquam orfendi
merito poffit f Scio per Dei gratiam > ne-
que
Co NS P I C ILLVM. 12,9
que ex te didici, quam formidabile fit Dei
iudicium, fedquorfum hocad meamifta
obteftationemfNecenimegoquicquahic
mihitribuo , fed teftor tantum & verete-
ftor,Hofmanne , apud Deum me id loqui
quod fentio,nec fcientem errare , fi verfor
in errore, euius etiamreiiudicemEccle-
fiam facio.Quid tuvero ad h^c,Hofmane?
jNJfitu, inquis , imbutus effes opinione de
inferis qitam Paufanias in Laconicis fequi-
tur (ideft ni(i fabulas efle putares,quicquid
deinferisacprpindedeca^lisnarratur)**»*-
fi quid vcrius noui?tiyfecuritate memori-
am eias obrueres , ad tribunal lefu Chrifti
in hac caufa , in qua apertius fuccumbisy
non prouocares. Scilicet, Hofmanne,tibi
nonaffentiri, &tuasad oculum demon-
ftrationes non poffe animaduertere, eft
Impiu, Epicureum , alterum deniqueMe-
zencium efle, &c quo tandem recidimus?
Sed me reprima. Tantu mihi liceat teftari
per Dei gratia,neque in doftrina,quam in
Ecclefia Dei femper furnprofefTus: neque
in eosmediocres quibus me exercui pro
Dei Ecclefia labores:neque in mea vicam,
Deofitlaus, caderehanc criminationem
mentopofTe. Atenim fortaffis quifpiam
ex ce non immerito quaefierit qucfnarn coe
1. j.
150 Theodori Beza
]os,& quos interoseflecredas fi Vbiquita-
riosilloseilecrcdis cum iisquorurn dog-
madamna:e tanta tibieft religio? Quic-
quid autem de iftis rebus ftatuas non mul-
tum moror,ncque morabor,doncc te ocu
latiorem demonftraucris : quod fi feceris,
teftorrurfum bona confcientiaapud Dei
tnbunal me vltro veritati,id eftDeo ceflu-
rum,&:tibi quoquevt mihi miflb diuini-
tus monitori gratiam,ficuti par eft,habitu-
rnm. Anautemadhuc talcm temihipra>
ftiteris3agedum etiamexiftis quefequun-
turminime recufo quin sequusleftor di-
iudicet. »
Scripferas pretiofum ejfe nobis vel apicem
vnum verbi Dei in ipfius conJj>ec7u,Kcl'pon-
di ,neminem noslrtlm ejfe qui ifludvel leuifli-
mo verbo infcietur.Quid tu vcxo? (guomodo
inquis , apicem vnum admirabinnm qmali-
quotverba Chritfi deferttis ,(jrquinqueuer-
biam noflramprobationem appe//atis?Hoc cft
fcilicetjHormannc, adoculum noftros er-
rorescraffi(fimos demonftrare? Quid e-
nim ChriftianxReligioni fiet,fi verbum
Deideferere dicatur quifquis in fingulis
Scriptura? locis propriam vocum fignifi-
cationem, autenuntiatioqumTD|5wTDVnon.
feruarit.Ec quid vobis fiet?ijui cap.Ioan.6.
Cajuiis
C O NS V I C I LLVM. Ijt
Carnis &: Sanguinis voces,Comedendi &:
Edendiverba.,mecaphoriceincerprecami-
ni? perperam quidemillasjquumnon mi-
nus proprie qua ipfa verba infticucionis v-
(urpentur.Sed audiamus aliquid amplius*
Rcfpondens ad tuumillud.V osfimplici-
ter Dei verboinfifiere>dixi, nihil etiam aliud
in ore habere naflros communes aduerfariosj-
mOyinquiSyO mnino aliudPontiflcif quam nos>
quum nobis maneatfanis^qui abillisflngitur
abolitus.Vcvc quidem iftud, Hofmane, fed
veftru vterqueaitfefimplicicer verbo Dei
infiftere.Quis aucem eritiftius controuer
fia? iudex?lpfum.,inquies,Dei verbum.Re-
&e id quidem in genere : fed abfurdiffime
fi per hoc Dei verbu incelligas hucipfum
locum,decuiusincerprecacionefalfafitan
vera quamtur.Sic enim nullus eric difcep-
tandi finis.Sin ver6 controuerfiam cenfes
exaliorum fcriptura? locorum collacione
&&va/u(pirrSri1rirro) analogia fidei dijudican-
dam.re&am fic demumviam ingrederis,ta
fruftra alioqui ia&ans verbum Domini,
quam olim ludad templu Domini aduer-
fus Prophecas.
Scnplcica$,agitari inter nos num verba Te
flamentaria Infiitutionis, iffam fubftantiam
verborumqu*nominant ,an vero qttx quod-
i. i|.
xji Theodori Bezi
dam antitypumtantumpolliceantnr. Refpoil
di cotam hanc in nos acculationem cfte c5
menticiam.Primum,quoniaSubftantiam,
quam vocas, minime ftatuimus ciTe re va-
nam, fed ipfummet Chriftum lnpnmis, til
omnia ipfius bona,ad a:ternam vicam per-
tincntia. Deindequod remillam dicamus
in illis myfteriisita fignificarifideinoftrse
facris illis fignis & ritibus,vt etiam vere co
municanda pra^beantur,^ quaefiui quui
amplius in facra Ccena ponere poffins.
Quid tu cotxa? 0 mittis>mc\\.ris,qu£te infla-
tu retinere debebat. Nos cnim in verbis to pr-
yovferuandum^vos ty&votcu» quarendam con-
tenditis,& w pmbv auerfantcsjollitis certe ve-
ritatem corporis &fanguinis christi,qu£cum
pane & vinolegantur>& nihilprdterelemen-
tapanem & vinum relinquitis^coYpm vcro &
fanguinem ChriHiin duntaxat ftgnificata mu
tatis , & quum Chriflips dixerit Hoc es~t cor*
pus meum , tu contra obgannis , Non eflillud
corptts.tiocci-nc vero elt,Hofmanne,difpu
tare,an potius nugari?T u w pvwv vrges , id
eft propriam fingularum vocum fignifica-
tionem. Egoveriffimum effenon nego
quod dicitur, fed interpretatione egere,&;
fignificantiffimo tropo , non autem pro-
pria&natiuanocationedicoexpiicadahac
atcnbu-»
CoNSPICILLVM. IjJ
attributionem.Num vero negac panem ve
re clici eflfe corpus , qui analogiam fidei po
ftulare docec,vt quo fenfu panis dicatur ef-
fe corpus, inquiracur? Nofti certe para-
logifmum adi&o tt&s ad id quod dicitur
c&Va^ , fiue id quod dicicur affi rmetur fi-
ue negetur. Etqua vere dicis,nihil relin-
qui pani &: vino praecer elementa, vel cor-
pus §L fanguinem Chrifti in mera fignifi-
cata ,ideft fpectra mucari,nifi coexiftentia
veftramvobis concedamus?Imo quinam
tande vel tranffubftantiationis, vel cofub-
ftanciacionis commencum poffe cum t£
pT^cSciliaridemonftrabis? Namaliudeft
panem effe corpus, quam definere efle pa-
nemvtincipiateffecorpus,vc&ipfiScho-
laftici do&ores agnofcere cogucur. Magis
autem ectamabfurde dixeris panem dici
effecorpus,quoniamcorpus fit in,fub,vel
cum illo pane. Nam ica fiec vt mutetur e-
nunciati tum natura , tum ordo. Natura,
quoniamdiuerfaeftquaeftio, quaquidfit,
quam ea qua quxricur vbi fit res qu^piam.
Ordo, quoniam in illa veftra explicacione
pra^dicacum mucacur in fubiectum,
Sed age , rem ipfam propius aggredia-
mur. Accufamura vobis qudd nudafigna
ftatuamus. Nos negamus:&: hac ratione
i. iij,
1^4 Theodori bez &
inui&aveftram criminationcm elidirnus,
quod cum iignisdicamus fcmper , ncc vn-
quam fallacitcr rcm quamque Sacramen-
taliterfignificatam(idcftChriftumipfum
cum fuisdonis)quibufuis preberMed (igna
quidem corpori>rem autemmenti. Num
enim negabis Sacramenta dici,in quibus
aliud videtur , aliud intelligitur.? At certc
corporea fenfibus , vovwb vero?qua?cunque
illafunt,ideftetiamii fuapte natura &in
fefe corporea fuerint , vt funt Chrifti cor-
pus &fanguis, tamenquatenusintelligi-
bili modo proponuntur , non fenfibus,fed
folo intellettu apprehenditur. Hxc igitur
noftraeft fententia. Tu vero prsefatus te
xo/lefidem tibi haberi ni(iprobes>nihilominus
nudaftatui a nobtsfymbola^ dupliccm ponis
nuditatem ,vnam a qua nos abfoluis:alte-
ramcuiusnos reos facis. Accipiocondi-
tioncm. De vtraque tamen agedum di-
camus , quandoquidem diuinitus accidir,
vtpriorcmquantumuis nihil ad nosper-
tincntcm praetermittere nolueris.
Trimhmigitur, inquis, nudafignafunt,
qttu resvif/bilts^mijfa ordtnaria relattone^ab-
folnteintel/tgitur: quod eft Augufttnolib. 3*
de Dofirina chritttana, cap. s.& 7. Signapro
rebus acctperejd eftjebtts negleffts , nttdtsfi-
gnk
CoN S Pt C ILL VM Ij5
gnis inh&rere. Im6 quid hoc rei eft? Nam
certe qui figna diuinitus veftita denudant,
detrahunt lllis vclut ipfam formam,quum
figna non finc fuaptc natura figna, fcd ex
Dei inftitutione.Quid igitur abfurdius di-
ci poffit ego quidem non video,quam nu-
da figna ab iis ftatui, qui tantum ab eo ab-
funt, vtaliquid iilis detrahant,vtcontra.
non iam illa pro fignis, fed rerum ipfarum
fignifjcatarum loco habeant: vt qui ex Iu-
dxis (anguine taurorum & hircorum pec-
cata expiari fomniabant,vt &: hodie Pon-
tificij cruftulum panis pro vero ipfoChri-
fto adorantes. .Non cft hoc igitur,Hof-
mannc , fignis detrahere , fed iis plus
quam oporret attribuere , irnmo ipfius di-
uinitatis fpoliis ornare , quo etiam fpe&at
doftrina de opere operato&i9"eAoSp(7>£,£a/
omnes. At ab illis nuda ftatuuntur Sacra-
menta qui mera effc /uw/uycruvct docent,vel
externas tantum focietatis Chriftianxtef-
feras: qui denique rerum fignificatarum
veram pr<gbitionem tolIunt.Quum autem
in ifto tam apertc hallucineris , videamus
anin alterofisoculatior.
Deinde{inquis pag.yjnudaftgna dicun-
turyqn& in nuda (ignificatione con[iftunt , nec
realiter^id quod fignifcat fibipr&fens habent.
i. iiij.
J$6 Th^odori Bezi
antfiti communicationc realiter prsfens exhi-
bent. Opcarim tc, Hofmanne,planius lo-
quutum,ctiam(i quid tibi vclis fatis intelli-
gipolle acdcbere arbitror ab hominibus
iftarum controueitiarum non impcritis.
In fumma,REALtTER accipisproSvA-
MET ESSENTIA, & PRiESENS ESSE VIS
qviod adfitin terris,& Pr^eberi id de-
mum visqnod Oraliter cum lpfis (ignis
prabetur. Primum autemquaeronumm
genere de Sacramentalibus omnibus fi-
gnis agas , an vero de iis duntaxat qux in
Cccna Domini proponuntur, nempe de
Panefic Vino,neque temere hocquarro.
Quum enim non omnia Sacramenta ef-
fentlale &: corporeum aliquid fignifica-
rint,fed interdum res prgteritas,vt Pelach
tranfii um AngchDominiExod.il. 17: Azy-
mi panesjfubitum exitum ex y£gypto;Fe-
ftum tabernaculorum , commorationem
indefertorinterdum autemerreihim ali-
quodinterius,vt Circuncifio Pra:putij,re-
ic ftionem cori uptionis noftra? &:iuftitiam
ex fide: intcrdum efTentiale quidem ali-
ciuid,fednondum reipiain fe(e exiftens,
zc proinde fignis ipfis non adheres reipfa,
fcdfoliriccaccedentiumintellc6tui,&fi-
cei praefens, cuiuimadi omniaillafueruc
qu$
CoNSPlCILLVM 137
quas ipfum fecundum carnem nafciturum
Chriftum reprxfencabant.xogeris aurilla
figna ftatuere nuda & inania(quod dici fi-
neirapietate non poteftj quumeandem
atq,nos,ipfo interprere LutheroJnSerm.
7.in pofiVl.magna fuper Epift. i.Corint.io.
Patres manducarint,& eundem atque nos
potum biberinr : auttuadlliexplicationi
quidpia addere vel derrahere. Sed pona-
mus hic a te difteri de nouis tantum duo-
bus Sacramenris: ne hoc quidem quod ais
Aqua? Baptifmi conueniet , ex veftra fen-
tentia qui propterea quod Chriftusnon
dixit,HcEC aqua eft fanguis meus , (lcut de
poculo dixit , Hoceft fanguis meus, idcir-
coAqua Baptifmi nunquamdixeritisefTc
Chnfti fanguinem ,id eft,in, fub, velcum
hac Aqua efle Chriftifanguinem. Eritne
igitur,quxfo,AquanudumfignuminBa-
prifmo? quod tamen ex illa tua explicatio-
ne confequetur.Deinde quum,tefte Apo-
fto!o,immerfio $c emerfio, qua; &: ipfa* fi-
gnificationem fuam Sacramenralcm ha-
benr,morcem , fepulturam & refurre&io-
nem Chrift;3vt noftrae regenerationis cau
fas, menti repra;fentenr,res certe iam a
multis fecuHs prxteritas , &: qua? in prardi-
camento fubftancix non comprehendun-
13S Theodori Bezje
tur,num illas aqu<£ Baptifmi rcalicer adcf-
fedixeris? Sedponamus fpecialicer hic a
te diiTeri dc facra: Ccena: fignis.Quum fra-
ftione panis (quem ricum Sacramentalem
nondum , ficuc fa&um oporcuic , refticui*
ftisj lpfa Chrifti carnis immolacio incelle-
£hii rcpra?fencecur , nu realicer pani eciam
illi adh§ret,auc illa inane iignu eft ? Quod
autem exiftimas pani & vino Ccena: Do-
mini adeffeRe al i TER,ipfum corpus8£
ipfum fanguinem,eo ipfo loco videlicet&£
in terris,vnde taridem habes?Nam pra^ter-
quamquod repugnat carnisChrifti veri-
tas, & eiufdem cum a nobis difceffus fupra
ccelosj&expectacusacoelis reditus.-mani-
fcftequoqueiftudeorcfucacur,quod fi ve
rum id effec,mcncem oporcuenc in panem
illum&vinum illudcocain refpicere. At
contracadm onicum ab illis iignis animum
oporcet , flde acerris,vbiiamcorpusillud
non eft.fupra ccelos vbi nunc demum cft,
6v vndeventurum Chriftumexpe&amus
affurgcre. Negas? Audi igicur Augtiftin.
L^dfcendit ad coclumyibi fedet addexteram P a
trts. Audiant &teneant.Rc(pondet aliquisyTe-
nebo abfentemtqttomodo in ccclum mittam ma,
numvt ibifedentem teneam-t Fidemmittc,, &
iemrifti, Varentcs ttti tenuern nt cnrnejtt ten e
corde
I
CONSPICILLV M. Ij9
corde.quoniam abfensChrislus etiampr&fens
cft. Nifienimprdfens effet,a nobistenerinon
/^/•.Etnequampiam praefentiam realem
in terris imaginemur, ^ccedimus , inquic
idem Kuguft,non camefedcorde,concorporis
prtfentia , fedfdei potentia. Et Pafchafius,
Nunquam caro ChriFH nifi de manu eius &
fubltmi ara , vbi Chrisim futurorum bonorum
Pontifex afidet, accipitur. Et pulchre Ber-
nardus, Quafivero Chriftus qnum tamaf-
cenderit in ccelum , tangiaut velitaut pof
fifi Et vtique poteB , fed affeffu non ma-
nu, votonon oculo , fide non fenfibus. Cu-
iufmodiinfinita pene funt teftimoniaex
ipfo quoque Luthero & Brentio ad ver-
bum defcripta,a quibus fi poftea difceiTe-
runt,quid ad nosfDenique quum vcrbi ad
elemen tum acceffione fiatSacramentum,
ac proinde verbum coniun&ionem figni
dc rei fignificata? efficiat,annon vehemen-
ter falleris fi exiftimas Chrifti corpus illi
pani , &; Chrifti fanguinem illi vino aliter
adefle quarn ipfi verbo adfit. Hocolim re-
clefaflus eft Brentius inExegefi totiiem
iftis verbis , Non aliterpanis eftcorpws qulm
qua verbum ad nos corpus adfert. Itaqu e ve-
ftris ipfis do&oribus teftibus,tani adeft cor
pus Chrifti realiter prxfens verbo Sacra-
140 Theodori BezjE
roentali quam pani: immo ldeo &: eatenus
pani, quatenusilli Verborquia panis non
cfTet Sacramenturn,nifi id efficeret aut cer
te teftaretur verbum. Et ne de (olo verbo
Sacramentali iftud diftum intelligas, ecce
tibi Lutheri verba in lib.de captiuitace Ba-
bylonica , Plu* momenti efl in verbo quam in
figno.quia flgnapo/fent etiam non ejfe, vt ta-
menverbo fe futtentet homo: qux Lutheri
verba,etfi eo loco agat de verbo Sacramen
tali,tamen non poiluntaliter quam de fim
pliciverboprjedicatointelligi.Etapertius
etiam Auguft.in lib.50.H0mi!. Homil.2,6.
*>uidv0biS)i[\quit,p/tM ejfe videtnr?verbum
.Dei quod per prtdicationem erogatur ancor~
fm ChriHi \ (Sacramcntale videlicec ) Si ve-
rum vultis rejfondere,hoc vtique dicere debe-
tistfuodnon Jit mtnus verbum Dei quam cor-
fm Chri/Ii.Vna. igitur &eadem res eft,Hof
manne , mentibus accedentium , fiue per
auresduntaxat audibili tantum verbo,fi-
ue reliquis fenfibus,fignis vifibilibus addi-
tis,fignificaca fimul &pre-bita,Chriftus ipfe
videlicet cum fuis omnibus beneficiis , ve-
rum fidei tum in verbo fimplici,tum in Sa-
cramentis obie&um.Scd latius patet.&de
ionge pluribus agit verbum Dei quam Sa-
cramenta,quod tamen nunquam,quod ad
Deum
'CoNSPlCILLVM. 141
Deum loquencem attinet,nudum &inane
dici iine blafphemia poteft.
Numigicurea omniadequibus loqu/cur
nobircum Deus,fiue promittac,fiue inine-
tur .* fiue pr<£teritafiue futura, fiueeo ipfo
quo loquitur tempore cxiftentia cnarret,
Realiter fiue Eflentialiter verbo adelle
nos imaginari iubes ? Ex his autem omni-
bus illu.d certe efficitur,veftram illam rea-
lem coexiftentiam,qua non concefla pu-
tatisnudaiignarelinqui , merum eiTefig-
mentum , nec veritatemSignorum iftud
vllo modo requirere:fed hoc vnum,vt ve~
re &c minime fallacicer dicatur quod Ver-
bo dicitur,& vere fignificetur menci quod
fignis externis fignificacur, fiue res illa fic
Jocopra:fensfiueabfens, fiue propinqua
fiue remota,fiue fubftantialis^ corporea
fiue accidentalis,fiuedenique fit in rerura
natura,fiue non fit,cuiufmodi funt res pre;
teiita? &: future. Exemplum autem quod
profers,cuiufmodi tandem eftf Si quis dice-
r^inquis pag.^7. Flammasinore Apoflola-
rum-fuiffe Sp.sanclum yfignijica»do tantum-,
non quod Sp.s.fuerit realiter cumflammis pr&
fto^ in^poHolis realiter effufusJhU nudnm
fymbolumfaceret quicquid de Sp.s. magmflce
dcclamitaret. Primurn enim, flammas in o&
142 Theodori Bezje •
apoftolorum inditasnufquam legitnr,vt
oralem infufionein externam nullam hic
poftis cominifci. Deinde, vt ElTentialiter
prxfens vnitus adfuerit SpiritusS. quina
inde poffis idcm dc corpons cum pane pr^
fentia ftatucre/quin de duobus omnium
diffimilimis , ncmpe de infinica natura,
(qualis eftSpiritus San&us,cmusDeitas eo
ipfo probatur quod vbique fit)& de huma
na circumfcripta fuis dimendonibus
natura , ac proinde nunquam fimul tota
pluribus locis,fita,idem iudicare coargua-
ris ? Poftremo,li forte exiftimas ipfam San
£ti Spiritus perfona vel in Apoftolos riiiflc
effufam , vel aliter fuifieautcolumbann
ChriftiBaptifmo , aut igneis illislinguis
adfuiiTe quamea qua vbiqueeft pre/entia,
vide nequisnoniam errarete,fed plane
delirare exiftimet. Eiufmodi enim Sacra-
metalis prxfentiaDei,vtin plurimis vifio
nibus , in arca,in columna nubis &: ignis,
non ad vlla Effentia? ipfius diuinas percep-
tionem pertinuit,fed Fuic fauoris & bene-
ficentia* accfficacia; ipfius peculiare tefti-
monium : quo eciam lenlii ipfe qui omnia
implet 3 S£ a nulla re continetur , in folis
fan&isfuis dicitur habitare.
RemomS) ( inquispag.^J res Jignificatas
tAm
CONSPICILLVM. 143
tamproculajignisquam proculafoff Coelum
a terra. Sane. Quinam enim illa myfteria
celebraremus donec veniacDominus,fi
iamadeft ? Sedquod remoueoafignis 6&
corporibus noftris , num a mentibus,rem
promiiTam, ficuc verbum Dei loquitur,&
figna ipfius oculis teftificantur , per flde£
oculu intuentibus,remoueo, quum iis ipfis
oculis Abraham diem illum Domini, tam
multis ante feculis viderit : & hoc ipf© fi-
dei ore pacres llli m deferto eandem atque
nos efcam comederint , &: eundem pocum
biberint?
Qua?tufubiicis,Hofmanne,vfquead
pag. 51. teftor coram Domino a me fuiiTe,
qua potui diligentia , con/iderata, appen-
fa, expenfa, nec tamen illa vnquam potu-
iiTe me confequi. Itaque te vehementer,
etiam atque etiam,rogo,vt fi vis a me intel
ligi, perfpicuitati ftudeas , aut etiam fi ma-
uishanc in meculpamderiuare,maiorem
mei ftuporis rationem habeas. Tantum
igitur ad nonnulla refpondebo qux vtcu-
que fortafle diuinaui. Communicationejftj
inquis,* fignts refers adfidemjemplane ali-
amquam qu& adintegntatem Sacramenti,<vt
i^iugufl. loquitur ^ertineat , id eft,fi re&e
quid cibi velis intelligo , putas nos docere
144 TheodoriBez^
panc & corpus in hoc myfterio fimul con-
jungi&adeirerefpe&uduntaxatCommu
nicacionis fidelium,quafi Sacramenti in-
tegritas non ab in(titutionc& vnitione
Sacramentali,(ed abacccdentium fidepe-
deat.Refpondco,fi Communicationis vo-
cem paffiue pro pcrceptioneaccipias,™
oKov Sacramenti non magisame violari,
quum dicototum Sacramentum,ideft tum
lignatum res fignificatas ,afolis fidelibus
percipi , quamlucemSoli detraho quum
dico vnis lUis Solem lucere qui vifionis o-
culis praediti Solem intucntur. Sin vero
Communicationis nomine prxbitionem
intelligis , autfententianoftram non per-
cipis,aut peruertis. Ecquis enim noilrum
vnqua ncgauit,in legitimo Sacramecorum
vfu,tota (emper &; eiTe&: pneberi quibuf-
uis Sacramenta,quum nunquam fallatDo
minus Deus nofter? Ergo , inquies, a qui-
bufuis etiam totum Sacramentum , id eft
tum panis tum corpus percipitur. Et hoc
illudeftin quo impingitiscx faifapraefup-
pofitione , quod videlicct tam adfit reipfa
in terris &c eflfentia fua cum pane ipfum
corpus quam panis Nos autem docemus
panem quidem in terris adcfle, &: corpo-
rali ac communi modo fumendum pr#-
beri:
CONS P IC ILL V M. I4J
berf, corpus autem ccditus prasberi mcnti
fpiritualicer per fidemample£tendii,vnde
fequatur femper quidem effe totum &: ve-
rumin fefe 3acramentu,& totum quoque
ac verumfemperpra?beri,(icut idemEuan
gelium vitx tcicum femper in fefe eft,&: to-
tum quibufuis annuntiatur , quamuis a fo-
lis fidelibus totum recipiatur , &: Sol luces
fefe lucemquefuam quibufuispra^bet pcr
cipiendam , quamuis foli vfu oculorum
pra?diti lucem iilius recipiant.
Dixi propriislocutionibus,quibus quod
figni eft figno,&: quod rei eft,rei tribuitur,
nos doceri non plus Sacramentis tribuere
quam par ficicontra vero figuratis locutia
nibusnosinftruine minus quam pariir,
eistribuamus. Ergo,inquis,prdbittonem &
perceptionem plems buccis verbo polliceris,
quamflenfuflnbducis.Si enimpropria locuttoft-
gnum duntaxat flatuens^eo uflurpanda eft, ne
pltts quam par eft Sacramentis tribuatur ,id
quodpr&ter figni rationem additur ^plm erit
quamparefl, cuius reflecandigratU dicisflgu-
ratas locutiones ajjumi.lmmo vbi dixi,Hof-
manne,figuntas locutiones idcirco adhi-
beri vt refecetur ibperfluum aliquid Sacra
mentis attributum? Nam e contrario ex-
pre(fedixifiguuataslocutiones,auibusvi-
k. j.
146 Theodori Bezje
dclicet rei fignificata? appellatio ipfi figno
attnbuicnr,idcircoabhiberi vt fuppleatur
id quoddeeiTepropriis locutionibus vide-
batur. Exemplis res fict illuftnor qux in
meis eiiam Quanft.cxpre(ii.Quumdico pa
ncm efTe iignum corporm -corpus efTe rem
ilgno pani^ fignificatam , fic doceo panem
quidemillum non effe habendum vt vul-
garem &: communem panem,fed viciffim
cauendum ne vim illi affingam alia quam
corporis illiusfignificatiuamiquain regra
uiterpeccant tum ijquifignumaccipiunc
pro re ipfa,vt tranfTubftantiacores,tum qui
diuinam aliquam virtutem ipfis facris fi-
gnisinfitam efle fomniant. Rurfum autem
ne quis illam fignificatione putet effe com
mune aliquod ^vnjns-a-vvov , vel duntaxat
Ghriftianoruinter fefocietatis tefTeram,
adhibentur figuratx loquutiones.Sic dici-
tur paniseflecorpusillud traditum prono
bis, vtintelligamus m CoenaDomini per
panemitaiignificaricorpus, vt idquoque
quodfignificatur, tamvcre pra^beaturfi-
deli mentefpiritualiter percipiendum ad
vitam anernam inde hauriendam, quam
vere panis adhanc foucndam vitam foris;
pra^betur , &: ore percipitur : fic igitur fibi
mutuasoperaspr&ftanc propria&figura-
talo-
CoNSPICILLVM. I47
talocutio:illa quidem prohibcns ne plus
quamparfit,ifta verovetans, vt minus
quamparfitSacramentistribuatur.illa?in-
quam, prohibens neinhac facra a&ione
quodreieftad fignum transferatur : ifta
vero vetans ne fignificationi facramentali
praecipuus& phmarius fuusvfusinreifi-
gnificatas vera pnebitione & perceptione
poficusdetrahatur. Sic magicacofecratio
ficapTvMrpeioLyiic fuperftitiofi abufus plu-
rimifacrorum fignorum tolluntur , Hof-
manne. Sic quoque Sacramentis fuum dif-
crimenferuatur , quoa vulgaribus fignis
difcernantur , & fua vis ac chgnitas afleri-
turmecillatuareali coexiftetia nobis hic
eftopus , velin verbo fimplici, vel inSa-
cramentis.
Dixiquseft. 13, Sacramentivoeeinter-
dum figna duntaxat,interdum ipfasquo-
queresfignificatas intelligi, vtquum Sa-
cramentadicunturconftareduabusrebus,
vna terrena, altera codefti : interdum de-
nique fic vocari a&iones illas facras &my-
fticas, velutiquumdicimusduoChriftia-
norum efle Sacramenta , nempc Baptif-
mum&Ccenam Domini.Hinctu extruis
duasdefinitiones , fedameislonge diuer-
fas,quarum vnam quxft.13.alteraqu2eft.17,
k. ij.
148 Theodori B e z je
cxprcffi.Tuaigiturh^cpriot cildefinitio,
Snramcntum tjl jignum^quum elcmentum^Q*
res elemento facramcntalitcr vnita definino-
nempr&sfant , vt cutn Sacramcntum in his lo-
cuttonibus confideratur , Panis Ccen<e Domini
eft corp^Cbri^i.cr Finttm eftfanguis Cbrifii.
Enimuero , Hofmanne, ficcineegoinia-
nierim , vttum vclim Sacramentum pro
figno dutaxat accipi,quum figurata phrafi
dicitur panis effe corpus,&, vinum effe fan
guis?Quafi vero dcfinitioni,pre/ertim pro
pria: Sc e(Tentiali,conueniant phrafes figu-
ratr. DeindequinamSacramentum pro
figno definierim, fi pro figno rem ipfam ef-
fentialem fignificatam fubftituerim , id cfl
panem eiTecorpus ipfum dixerim? Ego vc-
rolongealiter dixi, Sacramenti vocabu-
lum quum pro fignoSacramentalidunta-
xat accipitur, effe Signum vifibile diuinitus
infiitutum Ecclefix , cuiul vfu ChriHutcufuis
beneficiis ad aterndmvitamJpecJantibus ,ita
fignificaturconucnicnte quadamanalogia, vt
etiam re ipfa in credentium animis obfignetur.
Ifta qui inter fe comparabit, videbit,Hof-
manne, quamprocul& a mca fcntcntia,
&; ab ipfa veritate aberraris. Altera tua de-
finitio Sacramenti pro aftionc,harc eft, Sa-
cramcnlum efi Aclio^quum manducatio corpo*
ralis
CoNSPICILLVM. I49
ralisdicitur s&cramentum maducationls (ftiri-
tualis. Egone vero,Hofmanne, vfque adeo
me ridiculum pr<jbuerim,vt Sacramentum
non pro fignis,fed pro ipfo omnium figno
rum vfu, ipfaque adeo myftica* aftionis ac*
,cipiens,maducationem corporalem (<\ux
& ipfaeft hgnum) pro exemplo fuppofue-
rim?Nonvfq;ade6infanio,mihomo. Sed
vfus (um hac longe alia definitione,in qua
Vide quid fis tandem defyderaturus.&fr*-
mentum eft Affio qu&dam ficr 'a.diuinitns Ec-
clefia adconfummatione vfjuefeculi demada-
ta ^-r.Necenimpluribushaecexplicarene
ce(Teeft,opinor,vt omnes intelligatquam
abfurde mihi tribuas iftamelementornm
&rituum permutationem , quum &ele*
menta,ideft,(vtegodiferteexpofuiqueft.
9 Jcorporea illa terrena,(nempe aquam in k
Baptifmo &. panem &vinum in Ccena Do
n\mi)&c ritus etiam Sacramentales , veluti
immerfione &emerfionem , ablutionem
deniqueexterRam.in Baptifmo: fradtio-
ncm panis,fufionem vini,pr2ebitionem,re-
ceprionem, externum efum & potum,in-
tcrfignanonautemada&lonisgenusretti
lerim, cuius etiam rei rationem reddidi
Qu 2(1.17.
Sed audiamus quid illis tuis , non meis
k. iij.
i^o TheodoriBezje
dcfinitionibus fuperftruas. Sacramentumy
m<\uis,e/f integrum bonis & malisfecundum
frtorem defimtioncm,qu& gemtsfontt iffa ele
pienta.Qbtccto vero, Hofmanne,quod eft
iitud genus , quse funt lfta elementa.?Neu-
trum enim ego in illa tua,quam vocas, de-
finitioneinuenirepotui,quamuis vtraque
quanta potui diligentia perueftigarim.To
tutameri.&in (cic fernperefleSacramen-
tu , & femper a Deo tum dignis tu indig-
nis prseberi , etia quu Sacramenti fignu vo-
cabulu profigni^dutaxataccipitur , milli-
es ia repetij, idquc cx confequenti^quonia
videlicet vnuabfquealceroftatuinon po-
teft,quamuis ifta figni notatio alternm tan
tum Sacramenti latius accepti partem,ex-
ternam nimirum.proprie declaret.
Quod autem ais,#r/# tantum prdberi, fed
ttiam accifi ab indignis integrum ( id eft to-
tun\, vt tu quidem loqnens) Sacramentum^
nempetum panem,tum ipfumChrifticor-
pusjtuncoftenderis quum probauens in~
credulitate quoque recipi Chtiftumfiue
infimphci verbo, fiuein Sacramentis: &:
Chrifti participationem a vitx fpiritu pof-
fevllo modofeparan : non effedenique
fempcr verum viduros in zeternum qui-
cunquc Chnfti carnein edunt, &: eius fan-
guinem
GONS PICILLVM. 151
guinem bibunc. Nam vcrum quidem eft
quod ex Paulo citas , eos videlicet qui in-
digne ex hoc pane ederint,&: ex hoc pocu
lo biberinr,f qu^ func Sacramentaliter cor
pus&: fanguis Domini , acproindecum
quibus fpiritualiter prxbetur etiam indi-
gnis corpus fo fanguis Domini , ) reos cor-
poris &: ianguinis Domini ficri: atnonac-
cepii(vt tu opinaris , quum fola fide Chri-
ftus recipiatur)fed concempti &: per incre
dulitatem repudiati.-iicutEuangeljum fem
per eft in fefe verbum vitce , & tale propo-
nituretiam indigniffimis, fed iiseftodor
mortis qui verbum aure audientes , id
quod per verbum fignificatur, Chnftum
vide\icet&C eiusbeneficia, per increduli-
tatem refpuunt. Qupd autem ex Augufti-
nocitas de Baptifmo inter fchifmaticos
& hsereticos adminiftratodiiTerente, nihil
pro veftra fententia facit. ?s{jhil intereft*
(inquit Auguft. ) quitm de Sacramenti intc
gritate &fanffttate traclatury quidcredat, &
quali fide fittmbutm qui accipit Sacrametum>
interefl quidem flurimum ad falutis viamy
fed ad lacramenti qu&flionem nihil intereft.
Fieri enimpoteft vt homo integrum habeat
Sacramentnm & peruerfam fidcm. Et rurfus,
mamfelinm eftfierifoffevt fide non integra
k. iiij.
i^z Theodori Be z <&
maneat integrum Sicramentum.ltcm. $&cra-
metafi eademfunty vbique tntegrafunt^etiam
fideprauate intelltguntur, & odtosi traclan-
///r.Ha?c,inquam, &:eiufmodialia, qu# in
iislibris centies repetuntur, nonco fpe-
ctant vt intelligamus quod perperam pror
fus docctis>nempe tum rem,tum res figni-
ficatas ab indignis quoque percipi \ neque
integrum ibi opponjcur dimidio (iue trun
cato , accipientis refpe&u , fed quale eft in
fefe&qualeoffertur,, nempebonum, fin-
cerum & minime adulterinum,vr apparec
ex fynonimo fanft'catis,& ex oppofita per
ueria fide:&: ex his eiufde cap.i y verbis.S/,
inquic Auguft.. Euagelicis verbis Baptifmum
eonfecrabat Marcion , quamuis eiw fides non
ejfetintegra, fcdfabulofis falfitatibtu inquina
ta&c- Apud Auguft.enim minime difputa-
tur an baprizati inrer harreticos & lpfi pro
tempore ha?retici, integrum , ideft totum,
fiuefignum fimul&rcm fignificatam , id
eft fanguinem Chrtfti & ablutioncm a pec
catis acrenouationem recipianc,quod di-
cere, nctu quidemaufis, Hofmanne: fed
hoc qua?rebatur , an nihilominus effet in-
eeger , id eft verus & legitimus i\\c Chrifti
Baptifmus,vtrebaptizandi non eflent ab
bqtcticis bapcizati , ficuti male cenfuerac
Cypria-
C O N S P 1 C I L L V M. 153
Cyprianus,recle contra cenfente Auguft.
integritatem & fan&itatem Baptifmi, ne-
queafidebaptizantis, ( modore&aferue-
tur Bapcifmi formula eiTentialis ) neque a
fide bapcizati pendcre,nihil profuturo ta-
men Baptifmo baptizatis hgrecicis^nid de-
mum ab harrefi reiipuerinc. Nec alio fenfu
idem Auguft. dixic. Corptu Domini&fan-
guinem Domini etiam indignis effe , & non
propterea nihil accipere qui no ad falutem illa
accipiant. Perperamigicur, quodadindi-
gnam accepcionem accinct integrum acci-
pisprococo,(iuepro figno& reiignificata
fimul.Perperam quoque ex pofteriore illa
tua imaginaria definitione inquaSacra-
mentum pro a&ione malc abs te intellecla
accipitur, Integrum Sacramentum negas
indignis quoquepraeberi. Namquod ad
ipfam Sacramenti integritatem in fefe , &
eius quoque prasbitionemattinet , idem
prorfus ftatuendum eft , vt ante dixi, fiue
Sacramenti vocem pro figno duntaxat,fi-
ueprofignofimul&re (ignificata Sacra-
mentaiiter vnitis,fiue pro facra &; myftica
actione ac licurgia accipias,
Qux poftea multis verbis fubiicis, & a-
de6 tragice exaggeras , ad me quoque ni-
hilpercinent. Necenim vfquama nobis
154- Theodori bezje
di&um vel fcriptum inucnies ab alia quam
fidehDei promitcencis & ordinantis fide
ac pocentia pendereSacramentorum vt &:
verbi ipfius fimplicis integritate, &: ipiiuf-
metChriftifpiritualcm prxfentiam. Sed
hoc quidem dicimus &: fcribimus , mftru-
mencumfidei, quceinnobis perDcigra-
tiam creacur,ad hoc requiri vt quod per fe
pra?fens eft in Sacramenco , fic accedenti-
bus prasfens: quemadmodum Soletfilu-
cem fuam prasbet omnibus, tamen cxcis
non lucet,fed iis folis qui videndi faculta-
tefuntprasditi. Vani iuntigitur&. inanes
iftituiclamores, Domine,a quibus facile
potm'cabftineretuaDominacio,quando-
quidem hac appellatione me pro tua mo-
deftia dignatus es hoc loco pag.46.
Quod denique vltimo loco comme-
moras pag.54.tam certe vanum eft,vt nifi
de re tam (eria inter nos ageretur, iocandi
potius quam difputandi gratia excogita-
tum a vobis iftud fuiiTemerito videri pof-
fi t . Nifi enim , i n q u i s , chriHum fua Huma -
nitateretffi fiuefua {ubttintia cum fymbolis
adeffe, & ore fimul ab indtgnis & dignisfumi
profiteamini , qutdCoenx Dominiab aliispia-
rum fiue prandiis fute Ccents dijferet? Diflfe-
retjHofmanne , vt paucis refpondeam ad
tam
Conspicillvm; 155
tam ineptum qu<eficum, quantum a terre-
nis coeleftia^a caducis &*terna , a cibo den-
tis,cibus mencis difFcrt. Nam etfi panis ille
&£ vinum illud fuapte natura res terrcnas
funt, &: ore in terris percipiuntur , tamen
quatenus neque vt panis neque vt vinum
a7rA&<;y(cd rclate,vt veriffima diuini fcede-
ris w/ueia,K)(jq)&t}4d\<;, ad i»es tam cceleftes
nobisquafi vifibiliter proponendas adhi-
bentur,propter feunc vfum fuprares terre-
nas omnes euehuntur. Immo, ( inquis , &C
quidemfalfiffime, ) omnia inconuiuiisfide-
liumfunt qu& infacra Domini Coena . I m m 6
nihil prorfus inter ha?c fimile, ne ipfe qui-
dem efus &potus,vc qui fint in facraDomi
niCcena diuiniffimorum arcanorum figna
veriffima&infan&isefficaciffima,inconi
munibus autem epulis nequaquarmfed le-
pidas tuas iftas comparaciones agedum,fi-
gillatim expendamus.
Primumj in quis ,/> conuiuiis fideliu funt
elementa cibi& potus. Falfiffimum , fi.ele-
mentaprofignis &: facris fymbolis illius
cceleftispabuliaccipias,vtomninofacien-
dum efTe ipfa elementorumSacramcntali-
um notatio demonftrat.
Secundo lnett{ inquisj fen&ificatio eo-
rundem perverbum Deu At longe alia farj-
rj6 Theodori BezjE
ftificatio haxcft, &longe aliud yerbum:
Sanftificaturenim nobis terrenus cibus,
quatenus (anfte & regitime illo vefcimur,
ad v(um huius vita? ex Dei creatoris beni-
gniifima conceffione per fida apprehefa
&: agnita. At pams lllc &: vinum lllud, D^i
non vtereatoris,led vt rcdcmptoris,pecu-
liari&; ad eternam vitam nos deducente
ordinationc,nobis diuinitus pra:bentur&:
fiunt,expre(Todiuina: promiffionis verbo,
noftrxcumChrifto concorporationis fi-
gilia.
Tctrio,tribuis communibm piorum con-
uiutjs diuinam , iltorum qu& v&cas elemento-
rum-) ordmationem ad figntfcandum Deum
cum beneficiis eim. Si quicquid nobis Dei
bcneficentia teftatur, cum facris illis (ig-
nis ex£quas,nifi realem eoexiftentia pro-
fiteamur, verendum eft tibi , opinor,ne te
chariffimi tui quoque explodant. Nam,vt
caetera pra^teream , longe aliud eft Dei in
generc beneficia nobis per res infinitas in
fcnfus noftrosincurrentesadgratiasillia-
gendas in memoriam reuocare,quam filiii
Dei kic nobis fruedum adhibitis cum fpc
ciah verbo (ignis ac ritibus prxbere.
Quart6,contendis0w communibmcon-
uiuiis commoneferi de cibo cxrnis &ftngui-
nis
I
CONSPICILLVM. IJ7
ntsChrifti. Ncmo non nouic Chrifturn
non tantum eius &: potus fimilitudinibus
fuam lllam nobifcum coniuu&ionem illu-
ftraiTe: fed quod inde colligis l utiliffimurn
eft,necquicquam aliud probacquameos
prorfus inepnr^ quihaectibi argumenta
fuggefTcrunt. Sunt enim profecto abfur-
diora quam vcabs te excogitatafuiffeau-
fim fufpican.
Qvnm6,^deH^nquis^delium adconuiui-
um tale dtuina vocatio.Q\o& fit iftud a?nig~
maplaniuscum voles explicabis. Etfie-
nim carere cibi communis efu & potu no
poiTumus.nufquam tamen lego nos ad bi-
bendum &: edendum in hac vita effe voca,
tos, fed ad aternam vitam &; vocatos & e-
ledos,cuius pignora & teiTera? funt Sacra-
menta.
Scatb^oralis^nquisymanducatiojncom'
munibm conuiuiis eHfymbolica & myHicar
quatenm vos nihil aliudper myfterium accipi
vultis quam quod inmfibtle per vifibile wtel-
leclui offeratur. Falfa& ridicula funthsec
omnia, Hofmanne. Nullum enim eftin
communibus epulis myfterium, fed com-
munia &: naturalia funt omnia. Ideo fepti
mumillud&: octiuum quod fubiicisidcir-
co prastcrmicco vc exiftimationi tu# con-
158 Theodori Bezje
fulam. Tam eniminucnerisChriftipra?-
fentiam,& quidem ad lpfius carnis & fan-
guinis itoivoovi&v communibus quancumuis
piorumepulis promiffim: quam veftra? il-
lius coexiftentia? & oralis manducationis
fomnium probaueris.
Ncgaui facrum illud poculum fiue vi-
num poife proprie vocari reftamentum
fiue Foedus,quu due^ res (int numero &: re-
ipfa ac vfu dirferetes , diploma quo conti-
netur pr^fcriptum rcedus,&:jpfius feederis
figillum. Attu, P^Wjinquis, Redemptori.
Quafi vero verba Reden.pcoris inhcietur
qui namwfvrm mteiligeda eiTe negec.Par-
cat igitur tux calumnix potius Redem-
pcornofter, Hofmanne. Sedquidadrem
ipfam ref podes ? Externum quidem,inquisT
efi difcrimtn inter membranam & ceram,qu&
tamen fenfu & v(u non differunt. $unt enim
duodiploma ejr fi^tllum ,fed fimilitcrfe habet
foedmad vtrunque. EH emm dtplomafcede-
ris teHifcatiofigillum autem eiufdem confir-
matio. Refpondeo, illud camen ljquere,
Hofmanne , aliud efTe tum reipfa tum
vfu & fine ipfcm pa&ionem vitx arter
na?, verbo Dei dcfcriptam &: expofitam,
quibus fcriptis libris propterea Veteris&^
Noui Teftamenu infcriptionem tribui-
mus,
Co N S P I C ILL V M. 159
mus, quamexterna figna huic feu verbo
Dei, feu Do&rina? imlloverbo compre-
henfae,& ex eo in Ecclefia depromptae ad-
iun&a, vceam in nobis ratam&authen-
ticamefTe confirment. S^,inquis,S*-
cramenta, non funt folum (igilla ,fedfuntver-
bum Deivesittum. Sunt (aneab vno & eo-
dem Deo nobifcum loquence cum ipfa
Euangelij do&rina , tum Sacramenca:&:
ad vnum eunde'mque finem , nepe ad Dei
voluntatem nobis declarandam, acfidei
inftrumenco nobis applicandam referun-
tur. Sed nihilominus Verbum do&rina?,
quototum ipfum fcedus vitassetern^de-
claratur,difcerni oportere a Verbo Sacra-
mentali quo fcedus illud nobis peculiari ra
tionefruendum prabetur, diuer(usfinis
proprius demonftrat > ac proinde fcederis
illius appellationem Sacramentalibus fi-
gnis proprienon pofTeattribui.
Veftram realem coexiftentiam, & ora-
lem manducationem,quo verba inftitutio
nis Ccena? Domini ^to 71$ pwTw intelle&a
detorquetis.folemustnbus inui£tis & ccr-
tiflimistelis difiicere, nrrrpc,totius fidei
Chriftiang norma:Rat<onibus& principijs
non ex humano cerebro,fed ex Dei verbo
claro&perfpicuopetitis-ac demum fine
160 Theodori Bezi
ipfo Sacramentoru adminiftrationis pri-
mario.Tu vero , quod ad primum illud at-
tinet , nihil aliud refpondes quam tenon
animaduertere quomodo veftra illa in fi *
dcinormam lncurranc. Doce nosigitur,
quinam efTentialis pra?fentia Humanitacis
Chrifticum veraipfius profe&ionea no-
bis in ccelos,&: permaniione in ccelis,&: re
ditue ccelis,id eft manifefte contradi&o-
ria,inter fe poffintconciliari. Qux porro
fubiicis de ratione humana , fpeciose qui-
demavobis inculcariconfueuerunt, fed
quo tandem iure? Quum enim ex puro pu
to Dei verbo dedu&a fit hypoftatyca? vnio
nis definitio , ex qua omnia noftra de cir-
cumfcripto , finito &; organico Chnfti
quantumuis glorificato corpore argumen
tacumfummo&: expreflb totius veteris
Ecclefia? confenfu deriuamus,num profe-
cl;aha?cfunt ex prophana? illius humanx
fapientixlacunis^^r^/^inquis,^^^/^-
uijil?ile,verum eftphyfece.Evgo vere de Chri
fti corporephyfico dicitur,Hofmanne,cui
glorianaturam illam humanam verecor-
poream,organicam,&: palpabilem,non a-
demit,vt fcite, inquit Auguft. &: Chrifti
refurre&ionishiftoriadeclarat.Ddndepo
teft aliquid nofua natura,(edproptcr ful-
gorem
•CoNSPlCILLVM l6l
gore aut aliquid interpoficum inuifibile di
ci,velqu6doculiintuedum teneantur,vt
quod vident,non videanc: qua? cibi diftin-
guendafuerunt,vt tefinceremecumage-
re oftenderes.Praecerea, eciamfi tibi largi-
rerinuifibileeffereipfa Chrifti corpus in
terris^dic>qua:fo , an ilmul&eodem tcm-
pore vifibilealicubi neptin ccelis,alibi ve-
ro,nepe quot locis panes inCcena Domini
fumuntur,illud effe ftatuerisrvel modo vifi
bile,modo inuifibile Prothei cuiufdam mn
ftareffeChrifticorpus dixerisf Quid?an
aliquid inuifibile ore comedicur velbibi-
turfanpluribusfimul locis tocumaliquid
eftquodvere corporeumfit ?omnia vero
ha:c monftra veritaci phyfici manentis cor
poris Chrifti , quancumyis^C^^oj^do-
nis fupra res omnes creatas ornati , con-
tradi&orierepugnantia, cegi pofle exifti-
mareinfinica illaDeiOmnipotentia,quid
aliud fueritquam Deum vellefecum com-
mitcere?Et humana ha*c vocare quq cercis
& immotis principiis verbo Dei teftatis ni
tuntur, quid aliud eit quam aperce calum-
niari?Taenimcerta,firma&: immotafunc
quse res in Dei verbo expreffas neceffario
confequuntur , quam qua? in facris lirens
totidemverbiscxprimuncur.Supereft,pri-
i. j.
161 Theodori BEZjE
manus ille turn vcrhi iimplicis tum Sacra-
mcritorum , non diucrfus vt ru putas , fcd
proifus vnus bc idcm finis&: fcopus, nem-
pe non vt fubftantia ipfa carnis Chi ifti in
crcdentium cotporatraiiciatur, aucnoftra
corpora in illius corpus tranfeant , fed vc
Chriiius, noftcr vfqueadeofiat , & tanta
efficacitate fefe nobifcum fpirituali &; ar~
cana virtute,licet manens in ccehs , copu-
lct.vt pcr fuufn iilum Spiritum,totumhoc
myfticum corpus luum,& nouo iam nunc
vigore lan&o ac fpirituali vegecet , & tan-
dcm iTterne^ ac cxleftis illius vicg particeps
cfficiat. Talem igitur quoque tum in vcr-
bofimplici,tum in Sacramentis oportetil-
lius carnis eiTe prxfcntiam , prasbitionero,
ac perceptionem^ veftra? illi reali coexi-
ftentice,& orali prsebitioni ac manducatio
rjioppofitaun.
Dixi &oftendi te a te ipfo in hoc diiTen-
tire quod pag- libri tui 6. totide verbis ifta
fcripfcris, Jn Ccen&verbts nihilofferttirquo
intropum inducamur. Contra vero pag.105.
non inuitu4,inquisJargior in Sacramentorum
inftitutionibm tropos alicubi occurrere. jfta
Vero quomodo concilias ? SophisHcaris.in-
quisloquor enim detota inHitutionts hifforia
/>^w^/^.Imrn6,inquam;tergiuerfaris:
tro-
CoNSPICILLVM. \6$
Tropos enim poftea cocedis in his verbis,
Hoc poculum eit nouum Teftament.um
infanguinemeo. Rurfum^ ais,fophis~hcatur
Beza,non emm opws efl diftntare , numfocu-
lum dicaturper tropum nouumXefHmentttrn).
Imo, oportet,Hofmanne,,vt omnes iiuel-
liganc no me,quurn illa (riberem,/ed tefic
tergiuerfando Sophifta deprehendi.Ofte-
deigitur,quum ha?c.enuruiatio fit illudip
fum de quo incer nos qiuxritur, an fic tro-
pice an ^toto piw inteiligendum,hoe prg
dicacum, Nouum Testamentum in fanguir
ne meo de hoc fubie£to,H.oc pocvlvm
k* TopitiV, aut cropicam eife hancatttibu-
tionem concede , auc ce manifefte vetitaci
repugnare facetor. De ipfo ve.ro fubicfto
quid ilatuemm* Etji,\nquis>poculumpro vi-
no appellatumtropumfecens, (ego vero non
facio, fed hocateipfa veritas excorquec)
tamcn nonfequitur vlla ratione vt eadem fit
ratio in hacpropofitione , vinum iilud eftftn-
guts Chriftt y qualem locutionem indecolligi
non negat Beza. Et mox exclamans , hxcte,
inquis ymalitiofum fophtHam arguunt. Scili-
cet,Hofmanne, ac non ita potius argueris
tuoipfiusteftimonio quoda teipfodifle-
tias: &falfo lcripferis,/2/7j/7 inCcenA verbis of
ferri quoin tropum inducamur , Necenim
i. ».
164 Ti^odori Bezje
Lucasfcriplit hocvinurn, icdhocpoculum>
■cjua: vox nonnili per metonymiam conu-
jncntis pro contcnto accjpi potelt.
lurcne vero an iniuria iim coqueftus de
Hieronymi &: Afpafta? noftri nuncfelici-
tcr inDomino quiefcentis locis abs te trun
catis , iplalibroruminfpc&iodeclarat ,<$£
illud quoque docet,quod rurfum pag.tua?
■fauius refponfionis 39. auius es fcnbe-
^c^veram-non ejfeperceptionem quam [ignifi-
catjuam{i& eft tropice cxpr cttairi) faciamus:
quafi vidclicct tropice loqui idem fit atque
mentiri/fiueralfumciTcdicaturquod ks/lt&
•rcpioV non fit accipiendum.
QuodCaluini quamChrifti memoriam
dicisefte nobis chariore,dicl:auit tibi idem
illc fpintus,qui tibi Epicureifmi& Mahu-
metiimi crimmatione non in me dutaxat,
fedin tot verepios &; (ancTos Dei fefuos
fuggeffit,qua th re fcio te potiiis quam nos
apud omnes bonos &c conditos purgatio-
ne indigere.
Phrafes illas metonymicas patribus vfi-
ratiifimas, quibusmctonymia facramen-
talisinfubieihim reiicitur, vtquumcor-
pus Domini creari, in terram cadere, con-
fumi , videridicitur , non temercproculi.
Suntenim totidem noftra; vera: metony-
micx
CoNS PICILLVM 165
micx attributiones teftes, quos refellere
nunquam poilitis. Quinam enim panis
non fuerit metonymice corpus , fi corpus
meconymice dici poteftfieri , comedi , &C
confumi ? Ec ii Biafphemum eft dicere pa-
nem non proprie fed metonymice efTe cor
pus, quinam lllas locutiones non aliunde,
quam ex metonymica? locutionis veraS£
neceffaria reciprocatione exortas eidem
blafphemiaj exemeris?
Qu^renscur vbiquitatem aperte, vel
non deteftens,vel nonapprobes, pro Om-
niprtfentia human<e natur& chriHi KgK &<Jia#
fuefubHantialiyqi\\bus verbis vfus eras,fcri
pfi, Omnipr*fentem natur&human& ChriHi
fubHantiam. Et hoc eft fcilicet> Hofmanney
tuaverba malafide dctcxibctc quoniZ, in-
quis , iHud poteft de dominationis omni^
fr&fentia human& natur& chrifli donatx
intclligi , illud vero efladHricfus :.Quz(i ve
rohuicambiguitati Jocum relinquat pro-
pofita de ipfius carnis Chrifti vbiquitate
quarftioivelquaficarnemChrifti dicamus
fuse fubftantia? pra^fentiasacnopotius fua
fubftantiavereaterris abfentem,foIa autS
wpytia &: Svvdfj,{ prGeicntern^imperium ia
res omnes creatas exercere ccepiife,ex quo
in ccelos afcendir,
1. «j.
166 Theodori BezjE
Sed age>ad rem ipfam acccdamus.£/ ra-
tio &pietas, inquis, prohibetvtvobifcumdi-
cam impoffibile e(fe Deo, etiamfi velityverum
corpus Jimul & femel pluribus in locts fi/lere.
Primum addedahiit panicula totvm, vc
omnis ambiguicas vitetur. Deinde nofhu
nonelt commitccre pocentiam Dei cum
ipfius voluncate.Itaquenondicimusid ef-
fe Deo impoffibrle^eciamfi vclit: icd ncga-
musid eu velle pofTe, nedum vt reipfa id
efficere poffit. Ca?terum quum rationem
hic nobisvfr&M&Xov propbnas>non vides te
illud jpfum agcre, quod in nos prsecipue
declamitare confueuiftif At id quidem,a-
liter prorfusquam nos foleamus. Solc-
mus enim ratiocinationibus noftris non
iimpliciter phyfica, fcd verbo Deifub-
fulta fubfternere. Attu contra,vtmoxap
parebit: nempe ncc Theologice certe,-
nec humane phyfica proponis. Pudet me
inquis , acadcntales conditiones pbyfiacor-
poris cum fubHantia.qu M fola perpetub verita «
tem corpons pr*(lat,confuniere. Immo,Hof-
manne j quum fubftantia fit duplex , vna
incorporeaaltera corporea,ridiculum eft
dicerer fola fubftantia definiri veritatem
corporis,nifidifFrre4itiamaddas,ideft,nifi'
corpoream efTe dixens. Quod fi corporea
cd,6c
CONSPICILLVM. I67
eft,& quidem fua quantitate neceffario de
finica,Ergoquatitati fuexonueniente fpa
tio,vbicuoquefueiit,comprehenfa.Eccic-
cumfcripch>nem audes> Hofmaiine, inccr
accidencia corporis numerare, quumfic
ipfameccorporisformaeffencialis? Etfie-
nim verum efl quod fubiicis,alicer definiri
corpusin pr^dicamento Subftanti<£,quatn
Quantitatis:tamenillud cerciffimum eft^
nullum effe cotpus phificum quodreipfa
nonfitm?W,quiaiquanricas non nificogi-
tacione a materiafccerni poteft.Spatia(in-
quit Auguftinus?&quidem exprofeffode
Chrifti etiam glonScato inccelis corpore
differens^tolle corporibus: & nufquam e-
runtjimononerunt, ~Didici etiam, inquis,*
D.Pbtlippo necefittatem ]hyfcdm^vt qu&mu-
tabilisft Dominojifferre) neceptate abfolu-
ta & immota.Ecqu\s hoc nfctrat,Hofmane?
Ecquis noftrumcum StoicisDeum caufis
vllis fecundis deuinxit? Sed qui&eft magis
neceffarium &. immocum , quam d quod
Deus ipfe immutabilis decreti fui ciuio fi-
xit? Falem autem effe corporis Chrilii ve-
reetiamin glorh phy(ici,id cft effenmli-
bus phyfici corporis organici propnccaci-
bus prarciiti,ide6que vifibilis,palpabi]is,lo~
co fuo circumfcripti, quifquis negare au-
i^8 Thkodori Bez^e
debit,tota facra hiftoria, perpctuoque pa-
trum omnium orchodoxorum confenlu
refelletur. Etderationequiderr tua vcre
(uKoycd ha&enus, nuncad pieratem acce-
damus.
Pietatu <?/?,ais, credere Deufn auclorem ac
Dominum natura , etiampo/fe ed cjua fnnci-
fiis natur& aduerfantur. Et quis hoc negct?
Sed pofTe eum facere quod nufquam heri
velit,quis citra blafphemiam dixerit?velle
autem vt perpetuo maneat corpus illud
phyficum &; organicu, negari nifi nimium
impudenter nequit. Er^o hoc etiam vult,
vtnunquam iJlas fuas proprietaresefTen-
tiales vcri organicico'porisdeponat.lm6
quamuisvere poffitOominus ille nofter
omnipotens omnevi naturej ordinem mu-
tare, ficut illum e* nihilo condidit : num
cxiftimabimus-fficere ill um polTe , vt eo-
dem momer*o fit &: non fic qualis eft or-
donacur^ideftcotradictoriavellc^Abfit,
EflTetei^rn mendax , quum fine vlla pror-
fus ex~eptione,cotradi&oriorurn alterum
necf fTario fit falfum. Demus ergo contra
veritate,pofTe corp9 Chrifti corporciseffe
tiilibus proprietaribus carerceode tamen
momctotaleeiTetVnociTeminime pofTet.
Quare?quia Deum metiri poile pietas noai
finic
CoNSPICILLVM. l6#
finic vc dicamus. Vis dica aliquid amplius?
Demus mere cam fpiricualem euadere pof
fe,falua corporea fua effentia, carne Chri-
fti in facra Ccena,quam eft Angelorum na
tura , vc voluifle videcur alicubi Lutherus,
an propcerea {jmul pluribus locis fubftan-
tiaJicer adfueritfEc fi tam fpiritualis fuerit,
num ore comedi & btbi potuerit?
o^/-,inquis ,frdfentiaj'ubftantialis corpo-
ris CbriFUcnmpane SCcen<e , vbicunque ea in
terrU legitime adminiftratur, eftexfrcfft vo-
luntatis Dei. Sane Chrifti ipfius vere opor
tet nos membra fieri , vt in ipfo feruemur.
Sedeacum prxfentia, tum communica-
tione ipfius opus eft,qug analogix fidei no
ftra? , &: reliquo Dei verbo ad amuffim re-
fpondeat. qux nonfit cum veritatecarnis
ipfiu$aVu;s673c,qua?denique fpirituali ac
myftic^ noftrx cu ipfo vnitioni refpodear,
ac proinde non in terris , vnde nuc abfens
eft,fed in cceIis,non manu ( vc inquit pere-
leganterBernardus)fed afFe£tu,non oculo
fed voco,non fenfibus,fed fideperagatur.
Sed iubet, inquis , ^uguftinns , manen-
te vero,^ fhyftco corfore , fauhfher modum
& quantitatew ceffare. Imom ala fide citas
Augultini verba , Hofmanne. Nec enitn
Quanticatis ceifantis vlla apud tllurn mea
170 Theodori Bez^
tio:fedModi,qua voce quid intelligat,ple-
nifiime tibi refpondi pag. pofterioris mex
refponfionis 30$. Num vero Auguftinus
vel ex patribus orthodoxis quifquam, car-
nemChnfti cenfuerit nunc efle nobis in
terris qimendam , fiueinverbo fimplici,
fiue in facris nvyfteriis,ex innumerabilibus
penc illorum locis toties aduerfum veftrx
coexiftentix ciTentialem &:oralemman-
ducationcm citatis agedum lectores om-
nes pij &: eruditi diiudicanto. Tatum h#c
tria repeta. Auguftinus.i/^»* crede Chri-
ftumper id quod Deus eft, in coels autemfecun
dumveri corporis modum. Cyrillus. Nullus
ambigit chrilium quum adcoclos afcenderit,
quamuis viriutc fttritus adftt , tamenprjfen-
tia carnts abejfe. V igilius: jguando caro in ter
rafuitnon erat vtique inccelo : & nttnc quia
in coclo eft.no n eftvtique in terra : & in tatitm
non eft,vtfecundum ipfam cxpecJemus venttt
rum de ccclo , quem jecundum verbum nobif
cttm effe dtctmm. Et mox.Eer eftfides & con -
feftio Citholica.quam K^slpoHoli tradtderunt,
CMartyres roborauerunt , ey fideles nuncvfa
cuftod ttnt. Hxc lili ex Dei puro puto ver-
bo.-qu>bufcum fenreres minime veremur
necoramDei tribunali, velEpicureifmi,
velMahunKtifmi,velblafphcmi,velimpij
ex
Conspicillvm. 171
exHofmanni de confcientia aliena tatn
confiJencer pronuntiantis arbitrio dam
nemur.
Sedaudiamus tuas iftius aduerfus vbi-
quitatcm i<peini)tfi$yv»url$, vel forcaffis arn-
pliati iudicii grauiores ac plane fonticas>
vt tu apellas, caufas . Si vbiquitatis dogma
eftaDeo, dixitenerite illudapercepro-
bare:fi non eft,damnare. Excipis tenonte-
neri omnia qu& verbo Dei non tradunturpx-
larn & aperte deteflari ; ideofufpendere iudi-
cium quod omnesjpfo tefte ApoHolo^cognofctt-
mus exparte: noftras omnes argumentationes
quibus probare HudeamUs d&oXoyov ejfe di-
cerequod corpiis ChriHifimul &femelfitplw
ribus locis , tnneruo condudendi dejicere.
Cedo vero,Hofmanne,fi putas omneDei
confilium effe nobis, quod ad falutem atti
net,non perplexe\necobfcure, fedaperte
& perfpicuein fcriptis propheticis prasdi-
£tum,in Apoftolicisexhibit5:anno quic-
quidiideiChriftian^dogmatibusadditur,
nobiseft vt adulterinu repudiadu ? Itaque
adraifitate alicuius dogmatis deprehen-
dendanonfemper requiriturvt exprefiis
verbis damnetur in Dei verbo.-fed fatis.eft
oftendi(TcinverboDeinonextare,neque
tacice neque expreifc fcripcuin. Vbiquita-
m. ij.
172. Theodort Bezi
tis autcm carnis Chrifti dogma vbi tande
: in facris litctjis comperics^Nam Omnipo-
tcntix Dci lacibulum futile eft , nifi prius
de Deivoluntate patefafta nobis confti-
terit. Ulas vero a fcflione ad dexteram pa-
tris petitas captiunculas^ quod fcparen-
turnaturx, hifi vbi vnacft,fit& altera:8£
ifta , vt omnia impleret , ego vobifcum fum>
ftlim bominis tn terra cttm Nicodemo loquens.
eft in cwlo , ne tu quidem , opinor , ad
vbiquitatem carnis detorqueri patiaris
Qupd fitibi largiarifta vbiquitatem in fa-r
cris literis,ncque probari neque improba-
bari; an non ialtern eorum audaciam te-
ner s apercedamnare?qui noftrre falutis
proram ac puppim in eo collocac? qui ®m
nes a fe hac m re diiTcntietes pro Arrianis,
Neftorianis,Mahumetanis habent.?qui fta
re fiue llla nullo modo pofTe vcftram illam
deCxna Domini fentcntiam tantis cla-
moribus vociferantur? Sed quorfum ad
ha:c deueniamus? Annon cot teftimo
niis redarguicur illud dogma quot locis
afTeritunlla perpetua&immotaveri hu-
mani organici corporis Chrifti veritasfan
yenire, abire, afcendcrc?defcendcredici
proprie potcftquod vbiq; cft elfencia fua?
£cfi iftainipropiicdccanfjcdicutur, quid
obftac
Co NS V I CILLV M. 17J
obftac quominus inMarcionicarum caftra
tranfeamus?Sicefte Apoftoloproprie ve-
rum eft, nos incerris peregre abefie a Do-
minofi migrandu hinc nobis eft,vbi Chri-
ftus eft: fi veru eft Angelis teftibus , Chri-
ftum/ poft refurre&ionem non fuiffe in fe-
puJcro : fi Chriftus ianuis clau^is intr^auic
co vbi ancea n5 erat-*fi cados 6c inferos vbi
que aperce conftituere eft contra Dei ver-
bum,ccelu cerra: mifcere: ambigis,Hofma
ne,quinfirmiffimis&:penitus irrefragabi-
Jibus ex Dei verbo deprornptis conclufio-
nibus vbiquitacis dogma,vt mere Eufychi
anudamnetur?Necenim ifta fimpiiciter
abfurda funt humana? racioni, cuius legi-
bus impium ficDei pocenciam coftringere:
fed faififfimafunr,quia verbo Dciconfti-
tucis ex diamecro contradicunt , nifi quis
fortaffe tenebras lucere demonftarit.
Deinde cu oes iftos errores vera & irre-
fragabili hypoftacice; vnitionis deflnitione
cerciffimufitcouelli,tuaduerfusNeftoria' i
nos perfonadtffoluetes, tu aduerfusEuty-
chianos &naturaru ipfaru,&:earueffenria-
liu proprieratu ovyXotnv inuehetes:aut cibi
demoftrandu eft falfam illa efle,quod fue-
rii Chriftianifmu inficiari, necfane velis,
fat fcio: vel ab illa veftra coexiftenria cxci-
pere,quucame Carna fit e cocrario infticu-
174 Theodori B e z J£
ta,vcfidci Chriftiana? veritatem illam om-
nes vno confenfu profiteamur,&: teftibus
ipfis Angelis obfignem9, Ec hoc fane illud
cft, fi verum ingenue fateri vis,quod te
adhucremorarur.
Er fi enim Lucherus alicubi pedetti re-
fcens>vult queftione de Vbiquicace a con
trouerfia de Qtna Domini femouen, (cui
falcem obfequi ce oporcuic) &inipfisin-
ftiturionis verbis fubfiftendum monet
concra verorum Vbiquitariorum dogma:
tamen neceffario fatedum eft Vbique ef-
fc&pLvRiBVS fiuepaucisfiuemults fi-
muIToTvM efTe,vnius &;ciufdemeflena
turas 6c virtutis, non certe humana? ( qua^
necetTario eft organica &localis)nec eciam
Angelica:(vtpotequ£etfi nonXoycp vtnec
anima? noftra? propnetare, ramen natura?
fu§definicur)fed vniusdiuine,ficur pacres
re&e& :rr: fragibiliceraduerfusMacedo-
nianos ex Dei verbo definierunt, vtpore
quxfola fitinfinica,nequc vllo lococom-
prehcnfibilis.
Ecrehoc quidem animaduertifle vL
deo , idcoque etfi non prorfus aperte,ta-
xnen non prorfus diffimulanter illam hy-
poftacicr vnipnis dcfinitionem quamuis
fub Omnipotentia: •diuinx fcuto delitef-
cas
CoNSPlCILLYM. IJJ
cas,aggrcdi. Quafi vero poteftatem (imul,
eiufdemque fubie&irefpe£tu,voledi & fa-
ciendi cotradi&oria, Deo tribuere,fit Dco
tribuereomnipotetia^gloria.-acnonecon
trario falfitatis notam llliaffingere.Diftin
das enim manere inhypoftatica vnione
fingiilaru naturaru proprietates efTentia-
les, neq; fubie&a fua egredi,&,quod tu ais
f2tg.76.dcj7. vnius natureefTentiales pro-
prietates alteri tribui reipfa, nunquam in-
ter fe magis quam lucem &: tenebras,fini-
tum 6c infinitum,conuenire oftenderis.Et
quum hocin philofophicis valeredicisate
fuifTe demonftratum,dequo fcripto nun-
quam ego quicquam audiui, perinde facis
ac fi diceies in rerum natura vnam fpecie
effealceram , & vnu indiuiduum efTeake-
rum,quum fpeciebus £ux efTentiales pro-
prietaces quibus a cseteris diftingutur,fint
7o 7/ h 3vcu , &; ab indiuiduis mdiuidua
fuis indiuiduantibus proprietatibus , qui-
bus iddemum func quod funt , fecernan-
tur : ac proinde nec Homofit Bos, quan-
diu Homo eft; nec Petrus fic loannes,qu£-
diu Pecruseft. InTheologicis vero,in hoc
de quo loquimur argumeto , tuw demum
euiceris efTentiales ai<quas pei proprieta-
tes reipfa iu carnemChnfti effundi,aut co
m. iiij.
176 Theodori BezjE
tra, quu pro Eutychiani dogmatis defen-
fione Humanrtatem euadere poflc Deita-
tem,aut mutabile efleDeitate oftenderis.
At eniw,mquissealiter & vere Caro Christi
ejtviuifica,ncmvc, quatenus traditaeft m
morte promundi vicay&:,Chri/lt fanguls e*
mundatnos ab omnibifspeccatts^vxcmvc qua-
tenus fufus eft pro nobis:Etenim vis llia
mentem noftram renouas,&:volucate no-
iram cre5s, & beata immoi talitatem cre^
dentibus fuo tempore praebicura , cuius
arrabonenunc habemusSp. Sanclu,vnius
Deitatis eft propria , & aliterquam vni-
tione hypoftatica,in qua diffincT:^ mancnt
fingularum naturarum proprierates,pror-
fus aKoiveovmo^ Tota deniquehumanitas,
&;totum Humanitatis Chrifti alio etiam
refpe&u viuifica funt : quatenus videlicet
non nifi illius fpiritualiter tum in fimplici
verbo , tum in Sacramentis per fidem ap-
prehenfc interuetu , vitam iilam ateinnm
ex eiufdem Chiifti Deitate in ipfam Hu-
manitatem Ghrifti vtcapitis, & perillam
veluti canalem in nos quoque vt ipfius
membra & myfticum corpus £ t&os deriua
ta, participamus, ficut antea expofui,addi-
toquoq;inter effentiales propnetates Sc
qua* attributa Dei vocantur difcrimine.
Sed
CONSPICILLVM. 177
Sed cur, obfecro pro ip/a vircute viuificatri
ce,poteftatem illam fi non omnibus, at cer-
te innumerabilibus pene locis realiter,&: e f*
fentialiter In,fub,vel cum pane exiftendi in
medium non propofuifti? Vnum enim &;i-
dem fundametum eft vtriufque illius,nem-
pe Deitas : vnum & idem vtriufque velis
nolis,principium:nempe hypoftatica? vni-
tionis vis , nifi forte mauis exiftimare vnio-
nis hypoftaticae definitionem per facras
Ccense inftitutionem violari. Vnde vero
iftud , ideft , Deum a feipfo diflidere often-
des ? Nempe cx iftis verbis : Hoc ejlforpus
meum traditumpro vobu^ & , hoc c(l ftnguis
mew effufutpro vobis. Atquiiftud quid a-
liud eft quam principium in difputando pe-
tere, fiueillud ipfum de quo difputatur vt
probatum afTumere \ Quanto igitur re-
d:ius facimus , quum corum verborum
hancdemum explicationem re&am &or-
thodoxam efle dicimus , quae cum fidci
Chriftianas articulis & ipfo fine primario
Sacramentorum confontit : falfam autem
& reiiciendam illam efle afErmamus 5c
probamus,qu#cumillis eft prorfusotar^a-
to<; ? De iftis igitur,Hofmanne , rogo & fin-
cerein Domino precor , vt amplius cogita-
re fuftineas,& quum tam acriter ,& tanto
178 Theodori B e z jr
cum offendiculo inter vos etia num hodie
certetur deiftoVbiquitatis dogmate (quo
certe fublato , vt re&e vidit Brentius , & re-
cle iudicat lacobus Andreas , neceflario
quoque tollimr realisillaveftracoexiften-
tiaquam orali manducationi pari necefli-
tate fubfternitis , ) tute iudica an fatis recle
tot piorum confcientiis confulatis dum i-
ftud vbiquitatis dogmatis vel approbatio-
ncm , vel condemnationem iufpenditis:
dogmatis inqua : nam quod ad illius auclo-
res fei4 fautores attinet, vnius eft Dei fuo te-
poredeipiisftatuere. Et quamuis eovfque
progreflbsillos eile videam , vndc nonfa-
cilc iit pcdcm referre, confidentiam tamen
veftram in damnando qnoquam minime
vclimautpoflim imitari, homo &ipfemi-
(errimus,&: humani a me nihil alienum pu-
tans. Itaque potius ex animo Deum Opt.
Max. pro illorum in cognitione veritatis
maiore&: feiiciore progreflii , & prototius
Eccleiia: pace & concordia precibus afli-
duis,quarum mihi Deus teftis eft , interpel-
lo: poftulans in primis vthunc odii&ma-
ledicentix fpiritum malum coerceat : &C
Chriftianis omnibus PrincipibusacMagi-
ftratibus hoc in animum iniiciat , vt ifta
quiduis fcriptitandi Sc mutuo CcCc tum fcri-
pti
CONSPICILLVM. 179
ptis , tum voce lacerandi licentia ferio cohi"
bita, inpiam/an&am, &: tam necefiariam
vere do&orum, &pacis amantiumhomi-
num fynodum , breui confcntiant :in qua
vere Chriftiano zelo pacificc,ex Dei verbo,
&: omnes exortas inter noftras , Antichri-
ftianis alioqui oppofitas, Ecclefiascontro-
uerfisecomponanturj&probabiliterexori-
turis, quoadeiusfieripoteft,occurratur. Ec
dehis quidem ha&snus. Ad caeterafime
coegeris, vel ego refpondebo,vel non deeric
alius qui meo nomine veritatis defenfione
fufcipiat, dum magis neceflariis laqoribus
aliis, fime Deus fuperftitem efle voluerit,
immoriar.
F I N I S.
4
;
Errataficcorrigito , Numcruiprimnspaginam,
[ecundus lineam denotat.
Paginai.Iineai.lcgcpcrcul(um,Li4.a«ruraT«,p. 3.I.10.
impanatus,l.i7.T6VKrov,p.7.1.i4.dclccnim,l.vlt.facramen-
tali,p.io.I.i4.quiddam,p.ii.l.i6.poftgloffemaleg. Etcnim
illud,p.itf.l.i7.dclcita&rcponepoftfbuer,p.i7. l.i^.cuius,
1.25.111 illa,l. x 6.concione,p. 18. 1. 1 1 . Coenam,l. 17 .cujjet.TAim*
p.ip.l.n. ivip^HTiHorciTaX 13-funem, p.xi.l. 6. prarbitiua, 1.
14.fequutuSil.1J. voluit.l.vlt.quamdiligcnter ad fuum rno-
dum,p.i4.1.vlt. ratiocinationem,p.zj.l.ii.iiue,l.i5.mcto-
nymiae ,p. i^A.ij.^aiaSfin ipfainquam copula,p,i 8.1. 10.
hxcduoJ.iS.J^iraMAvov.p.ip.I.i^.fpatio.p.^i.l.i. poftpec-
catorem,addefateor,l.ii.quifrigidum,l.i3.quorufaclafunr,
l.i8.exverbo,l.n.probaris , p.41.1.17. Heluetica?,l.vlt.futu-
rus &tuus itidcm , p.54 I. i3quod nunquam , p. 58.L1.obfe-
<juendo»l/7.concedens.I.^ .Qu^ro.p.^p.l.iS.iubcs.p.tf o I.15.
pulchre,p.^2,.l.xi.Tigurina,p.df.l.9.infcfc,p.^8.I.2i.quas&
Elle,p.7 i.L i3.Ei quod,cad.l.refpondi,p.75. 1 . i7.illaqueari, p.
7 6".l.i^.dele hanc, p. 83.I.11. difcrimine conftituentes,p.8s>.l.
i.Beza,1.3.rcfert,l. ij.exaduerfo, p. 9 o.l.^.deminuta fuerat,
p.5>i.l. 7.propriumobiec'tum,p.s> 2-.L3.fic in fefc,!.i3.fi libcbit,
p.c»3.1.i5.vibicibus,p.ptf.l.vlt.lconien{is,p.ioo.l.i7.Brcntia-
nam,p.io4J.y.pra:fcrtimdifputatione,p.iio.l.i6.ifteCalui-
ni,p.ii4.1.i.doceat,p.ii5,l.io.hoctuum,p.ii8.1.i.Sacrame-
ti:qua2non,p.iii,1.7.pofitamdeceat,l.8.praberi,l. 14.111.
p.i34.I.3.quoque,I.i4.apprchedutur,p.i3y.l.i7.fpoliisillaor-
v nare,p.i37.I.li.Ne,p. 149.I.5. cnyfticaadtione,p.i5o.l.n.dclc
■" iignum,p.i5<^.1.5.pci^dem,p.i64.l.io.fcito, p.id^.l.i.attri-
butionis,p.n?7.1.vlfBircumicriptiftatum,
Live Music
Archive
Librivox
Free Audio
Metropolitan Museum
Cleveland
Museum of Art
Internet
Arcade
Console Living Room
Open Library
American
Libraries
TV News
Understanding
9/11